Türkiye'de merkez bankacılığı ve ödeme sistemlerinin dijital dönüşümü: İktisadi ve hukuki bir inceleme
Digital transformation of central banking and payment systems in Türkiye: An economic and legal examination
- Tez No: 986292
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HAYRETTİN TÜLEYKAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Maliye, Finance
- Anahtar Kelimeler: Dijitalleşme, Digitalization
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Maliye Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dijitalleşme, bilgi ve iletişim teknolojilerinin iktisadi, sosyal ve kurumsal yapılarla bütünleşmesi süreci olarak tanımlanmakta olup, merkez bankalarının geleneksel rollerinde önemli bir dönüşümü beraberinde getirmiştir. Bu çalışma, Türkiye'deki dijital ödeme altyapısının gelişimi ekseninde, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın mali, hukuki ve kurumsal dönüşümüne ilişkin çok boyutlu etkileri incelemektedir. Çalışmada öncelikle dijitalleşme, dijital ekonomi, dijital vatandaşlık, nesnelerin interneti, blokzinciri ve dijital ödeme sistemleri gibi kavramlara yer verilmiş, dijitalleşmenin merkez bankacılığı üzerindeki etkileri teorik bir zeminde değerlendirilmiştir. Ardından ödeme araçları ve ödeme sistemlerinin sınıflandırılması yapılmış, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın hem kurucu hem işletici hem de gözetim sağlayıcı rolleri ele alınmıştır. Çalışma, dijitalleşmenin ödeme sistemleri ve merkez bankası uygulamaları üzerindeki etkilerini nitel bulgular çerçevesinde ele alarak bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır. Çalışmanın yürütülmesinde, dijitalleşme gibi çok katmanlı ve dinamik bir olgunun daha ayrıntılı ve bağlamsal olarak incelenmesine imkân tanıyan belge taramasına dayalı niteliksel bir yöntem çerçevesi benimsenmiştir. Bu bütüncül ve sistematik bir inceleme gerçekleştirmek için temel yöntem olarak nitel içerik incelemesi benimsenmiştir. Çalışmanın veri toplama süreci, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Faaliyet Raporları, 6493 Sayılı Kanun metinleri, Bankalararası Kart Merkezi istatistikleri ve Uluslararası Ödemeler Bankası Raporları gibi yüksek güvenilirliğe sahip kurumsal kaynakların bütüncül bir setini oluşturmaktadır. Metodolojik altyapı, başta iktisadi kuramlar ve dijital dönüşüm kuramları olmak üzere teorik bir altyapı ile desteklenmiştir. Dijitalleşmenin Türkiye ödeme sistemleri üzerindeki etkisini ortaya koymak amacıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nınuygulamaya aldığı Fonların Anlık ve Sürekli Transferi Sistemi, Dijital Türk Lirası çalışmaları gibi konular detaylandırılmıştır. Bu etkiler tablolar aracılığıyla somut verilerle desteklenmiş, 2024 yılı itibariyle dijital ödeme ekosisteminin Türkiye ölçeğinde refah etkisinin belirgin biçimde arttığı gibi bulgular elde edilmiştir. Literatür taraması kapsamında yalnızca ulusal değil, uluslararası kaynaklardan da yararlanılmış; seçilmiş ülkelerde yürütülen çalışmalar incelenerek karşılaştırmalı bir değerlendirme zemini oluşturulmuştur. Avrupa Merkez Bankası, Amerika Birleşik Devletleri Merkez Bankası ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın dijital dönüşüm yaklaşımları karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. İnceleme sonucunda, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nınuyum süreçlerinde ve teknik uygulamalarda hızlı adaptasyon kabiliyetiyle öne çıktığı, 7/24 çalışan Fonların Anlık ve Sürekli Transferi Sistemi altyapısı gibi yenilikçi sistemleri devreye aldığı ve dijital finans teknolojilerinde uygulayıcı bir merkez bankası profili çizdiği görülmüştür. Dijital Türk Lirası pilot çalışmalarının kamuoyuyla paylaşılması, kullanıcı deneyimine yönelik rehberlerin yayımlanması ve kurumsal şeffaflığın artırılması gibi unsurlar, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın sadece teknik değil aynı zamanda yönetsel dönüşümünü de ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, dijitalleşme süreci, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası özelinde değerlendirildiğinde; ödeme sistemlerinin etkinliğini artıran, Banka'nın operasyonel rolünü güçlendiren ve kurumsal kapasitesini genişleten çok boyutlu bir dönüşümü beraberinde getirmiştir.
Özet (Çeviri)
Digitalization is defined as the integration of information and communication technologies with economic, social, and institutional structures, which has brought about a significant transformation in the traditional roles of central banks. This study examines the multidimensional impacts of the transformation of the Central Bank of the Republic of Türkiye within the context of the development of the digital payment infrastructure in Türkiye. The study examines the roles of the Central Bank of the Republic of Türkiye as a founder, operator and supervisor. The study aims to test the hypothesis that digitalization enhances the effectiveness of payment systems, the operational role of central banking and institutional capacity. A qualitative method based on document scanning was adopted to examine the multi-layered and dynamic phenomenon of digitalization in more detail and contextually. Qualitative Content Analysis has been adopted as the basic method to carry out this holistic and systematic analysis. The methodological framework is theoretically supported. The Instant and Continuous Fund Transfer System implemented by the Central Bank of the Republic of Türkiye, as well as issues such as Digital Turkish Lira studies, are detailed to reveal the impact of digitalization on Türkiye's payment systems. Administrative elements such as sharing the Digital Turkish Lira pilot studies with the public and increasing institutional transparency have brought about a multidimensional transformation of the Central Bank of the Republic of Türkiye, not only in terms of technical but also economic stability, financial inclusion, and institutional effectiveness. These effects have been supported by concrete data through tables, and findings have been obtained that the welfare effect of the digital payment ecosystem in Türkiye has markedly increased as of 2024. Within the scope of the literature review, not only national but also international sources were utilized; a comparative analytical framework was established by examining studies conducted in selected countries. The approaches of the European Central Bank, the United States Federal Reserve and the Central Bank of the Republic of Türkiye to digital transformation are discussed comparatively. As a result of the analysis, it was seen that the Central Bank of the Republic of Türkiye stands out with its rapid adaptation ability in compliance processes and technical applications, has implemented innovative systems such as the 24/7 Instant and Continuous Transfer of Funds System infrastructure, and has drawn the profile of a central bank that implements digital financial technologies. The sharing of digital Turkish Lira pilot studies with the public, the publication of guides on user experience and the increase in corporate transparency elements reveal the Turkish Central Bank's managerial transformation as well as its technical one. In conclusion, when the digitalization process is evaluated in the context of the Central Bank of the Republic of Türkiye, it has brought about a multidimensional transformation that increases the effectiveness of payment systems, strengthens the Bank's operational role and expands its institutional capacity.
Benzer Tezler
- Türkiye'de finansallaşma süreci ve ödeme sistemlerinin gelişimi
Financialization process and development of payment systems in Turkey
TAYFUN YAMEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Maliyeİstanbul Nişantaşı ÜniversitesiFinans ve Bankacılık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. YILMAZ AYDIN
- Birer fintech oluşumu olarak Türkiye'de ödeme sistemleri ile ödeme ve elektronik para kuruluşları ve bir denetim modeli önerisi
Payment systems, payment and electronic money institutions in Turkey as formations of fintech and a proposal for audit model
ENVER SEDAT GÜLTEKİN
- Elektronik para ve ödeme kuruluşlarının Türkiye'deki gelişimi ve Türk vergi sistemindeki durumu ve denetimi
The development of electronic money and payment institutions in Turkey and their status and supervision in the Turkish tax system
ERCAN TETİK
- Covid-19 süreci ve sonrasında Türkiye ve dünyadaki gelişmelerin Türk bankacılık sektörüne etkileri
The effects of Covid-19 period and subsequent developments in Türkiye and the world on the Turkish banking sector
FURKAN ÖZDERE
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
BankacılıkTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiBankacılık ve Sigortacılık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ UĞUR KARAKAYA
- Dijital paranın ulusal ve uluslararası para sistemine etkisi
The effect of digital money on the national and international monetary system
SELİN SOĞUKOĞLU KORKMAZ
Doktora
Türkçe
2024
BankacılıkAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiBankacılık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET GÜNAL