Midyat'ın Ezîdî köylerindeki geleneksel evlerin mimari özellikleri ve koruma önerileri: Yenice (Xarabya) köyü örneği
The architectural features and conservation proposals for traditional houses in the Yazidi villages of Midyat: The case of Yenice (Xarabya) village
- Tez No: 986597
- Danışmanlar: PROF. DR. NESLİHAN DALKILIÇ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dicle Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Geleneksel kırsal yerleşimler, zaman içinde toplumsal, ekonomik, teknik ya da yasal bazı nedenlerle değişim sürecine girebilmekte; bu süreç kimi zaman nüfusun azalmasına ve yerleşimlerin boşalmasına yol açabilmektedir. Bu tür gelişmeler, kültürel mirasın korunmasını zorlaştırmakta ve bazı değerlerin zamanla yok olma riskiyle karşı karşıya kalmasına neden olabilmektedir. Bu nedenle, geçmişe ait değerlerin analiz edilerek günümüz yaşamıyla uyumlu bir şekilde yaşatılmasına yönelik koruma stratejilerinin geliştirilmesi önem taşımaktadır. Mardin'in Midyat ilçesi, tarih boyunca farklı etnik ve dini grupların bir arada yaşadığı ve bu çeşitliliği mimari yapısına yansıttığı Mezopotamya'nın önemli kültürel merkezlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Ezîdîler, Midyat'ın çok kültürlü kimliğinin bir parçasını oluştururken, bu topluluğa ait köyler ve yerleşimler, bölgenin tarihi ve kültürel zenginliğinin bir parçasını teşkil etmektedir. Midyat'a bağlı Yenice (Xarabya) köyü, korunmuşluk düzeyi ve özgün mekânsal nitelikleriyle bölgenin dikkat çeken yerleşimlerinden biri olma özelliği taşımaktadır. Yenice Yerleşimi, Şanlıurfa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 24.03.2021 tarih ve 6150 sayılı kararıyla II. derece arkeolojik sit statüsünde tescil edilerek yasal olarak koruma kapsamına alınmıştır. Alandaki kültürel mirası korumaya yönelik genel çalışmalar ilgili kamu kurumları tarafından yürütülmekle birlikte, yerleşim içerisindeki yapıların tekil ölçekte ayrıntılı envanterleme ve belgeleme çalışmaları henüz yapılmamıştır. Bu çalışmanın temel amacı ise söz konusu eksiklikten yola çıkarak Yenice yerleşiminin mekânsal dokusunu, kültürel miras unsurlarını ve geleneksel yaşam pratiklerini kapsamlı bir şekilde belgelemek; böylece bilimsel temellere dayalı, uygulanabilir ve sürdürülebilir koruma yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlamaktır. Tez, toplamda 8 ana bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde çalışmanın temel problemi, amacı, önemi, kapsamı ve sınırlılıkları ile kullanılan materyal ve metot açıklanmıştır. İkinci bölümde Ezîdîliğin tarihsel süreci, temel inanç ve ibadet pratikleri ile sosyo-kültürel yapısı ele alınmış; ayrıca Midyat kırsalındaki Ezîdî yerleşim alanları coğrafi, demografik ve kültürel boyutlarıyla incelenmiştir. Üçüncü bölümde Yenice köyünün fiziksel konumu, coğrafi özellikleri, tarihsel gelişim süreci ve sosyal yapısı üzerinde durulmuştur. Dördüncü bölümde, köyün genel yerleşim dokusu, 102 adet parseli kapsayan ve içerisinde 3 abbara ile 131 konutun yer aldığı yapı stoku üzerinden analiz edilmiş; halihazır durumu yansıtan veriler, haritalar ve grafiklerle desteklenerek sunulmuştur. Beşinci bölümde, sit sınırları içerisinde yer alan geleneksel konutların mimari karakteristikleri; plan ve cephe düzenleri, bu çeşitliliği yansıtan tipolojik örnekler, yapı öğeleri, taşıyıcı sistem özellikleri ve kullanılan yapı malzemeleri açısından incelenmiştir. Bu kapsamda, farklı mekânsal örüntüler sergileyen 14 parselde yer alan toplam 16 konutun rölöveleri, geleneksel ölçüm ve çizim yöntemleriyle belgelenmiştir. Rölövesi alınan yapılar başta olmak üzere, toplamda 30 yapı için envanter fişleri düzenlenmiştir. Altıncı bölümde, yapıların bozulma nedenleri ile karşılaşılan koruma sorunları, mevcut yasal düzenlemeler ve sosyo-ekonomik koşullar bağlamında hem tek yapı hem de yerleşim ölçeğinde irdelenmiş; bu bulgular SWOT analizi ile desteklenmiştir. Yedinci bölümde, köyün mimari mirasının korunması ve restorasyonuna yönelik öneriler, mevcut sorunlara çözüm odaklı bir yaklaşımla geliştirilmiştir. Bu çerçevede, köydeki toplam 51 parsel üzerinde yer alan ve korunma değeri taşıdığı saptanan yapılar, mevcut nitelikleri doğrultusunda tescil önerisine konu edilmiştir. Sekizinci ve son bölümde, araştırma sürecinde elde edilen bulgular genel hatlarıyla özetlenmiş; bu bulgular temelinde geliştirilen öneriler, bütüncül ve sürdürülebilir bir yaklaşımla ortaya konulmuştur.
Özet (Çeviri)
Traditional rural settlements can undergo transformation over time due to various social, economic, technical, or legal factors; this process may sometimes lead to population decline and the eventual abandonment of settlements. Such developments complicate the preservation of cultural heritage and pose the risk of certain values disappearing over time. Therefore, it is essential to develop conservation strategies that analyze past values and ensure their continuity in harmony with contemporary life. The district of Midyat in Mardin stands out as one of the significant cultural centers of Mesopotamia, where different ethnic and religious groups have historically coexisted, and this diversity is reflected in its architectural fabric. The Yazidis form an integral part of Midyat's multicultural identity, and the villages and settlements belonging to this community constitute an important component of the region's historical and cultural richness. Yenice (Xarabya) village, affiliated with Midyat, is one of the most notable settlements in the region due to its level of preservation and authentic spatial characteristics. The Yenice Settlement was officially designated as a 2nd-degree archaeological site by the decision of the Şanlıurfa Regional Council for the Conservation of Cultural Property, dated 24.03.2021 and numbered 6150, and thus brought under legal protection. Although general efforts to safeguard the cultural heritage of the area are being carried out by the relevant public institutions, detailed documentation and inventory studies at the individual building scale within the settlement have not yet been conducted. The main objective of this study is to address this gap by comprehensively documenting the spatial fabric, cultural heritage elements, and traditional living practices of the Yenice settlement. In doing so, it aims to contribute to the development of scientifically grounded, applicable, and sustainable conservation approaches. The thesis consists of eight main chapters. The first chapter outlines the core problem, aim, significance, scope, limitations, and the materials and methods used in the study. The second chapter explores the historical background of the Yazidi faith, its fundamental beliefs and worship practices, and its socio-cultural structure; additionally, Yazidi settlements in the rural areas of Midyat are examined in terms of their geographical, demographic, and cultural aspects. The third chapter focuses on the physical setting, geographical features, historical development, and social structure of the village of Yenice. In the fourth chapter, the general settlement pattern of the village is analyzed through the building stock that includes 131 houses and 3 abbaras (traditional vaulted passageways) spread across 102 parcels. The current conditions are presented with supporting data, maps, and graphs. The fifth chapter examines the architectural characteristics of the traditional houses located within the conservation site boundaries, focusing on their plan and façade typologies, structural elements, construction materials, and load-bearing systems. In this context, measured drawings of 16 houses located on 14 parcels, each reflecting different spatial patterns, were documented using traditional survey and drawing methods. Inventory forms were prepared for a total of 30 buildings, primarily including the ones surveyed in detail. The sixth chapter analyzes the causes of deterioration and the conservation issues encountered, considering current legal regulations and socio-economic conditions, both at the individual building and settlement scale; these findings are supported by a SWOT analysis. The seventh chapter proposes preservation and restoration strategies for the architectural heritage of the village, adopting a problem-solving approach. Within this framework, buildings on 51 parcels that were identified as having cultural value were recommended for official registration according to their existing characteristics. In the eighth and final chapter, the main findings obtained throughout the research process are summarized, and the proposed strategies are presented through a holistic and sustainable approach.
Benzer Tezler
- Şengal'den Midyat'a: Ezidi kadınların yaşama tutunma deneyimleri
From Shengal to Midyat: Ezidi women's lived experiences of holding on to life
HELİN ERDOĞAN
Doktora
Türkçe
2025
SosyolojiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EBRU AYKUT TÜRKER
- Midyat'ın tarihi kent merkezinde işlevsel ve mekansal dönüşüm: 2000-2025 dönemi üzerine bir analiz
Functi̇onal and spati̇al transformati̇on i̇n the hi̇stori̇cal ci̇ty center of mi̇dyat: an analysi̇s of the peri̇od 2000–2025
HARUN TUNÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Kültür ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NESLİHAN DOSTOĞLU
- Tourismuspotentiale in Midyat (Mardin) – in bezug auf die Assyrische kultur
Süryani kültürü bağlamında Midyat'ta (Mardin) turizm potansiyeli / Tourism potentials in Midyat (Mardin) - in relation to the Assyrian culture
METİN ALKOL
Yüksek Lisans
Almanca
2020
TurizmTürk-Alman ÜniversitesiKültürlerarası Yönetim Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ERNST STRUCK
- Midyat süryani dini mimarisinde süsleme
Ornament in syriac religious architecture of Midyat
ELİF GÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Sanat TarihiVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TAHSİN KORKUT
DR. ÖĞR. ÜYESİ NÜKHET ELTUT KALENDER