İlk dönem Hanefî imamların ibâdât konularındaki ihtilafları: Debûsi'nin Te'sisü'n Nazar'ı örneği
Disagreements among early Hanefî imam on acts of worship: The case of Dabûsî's Tasîs al-Nazar
- Tez No: 988073
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ FARUK EMRAH ORUÇ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Hukuk, Religion, Law
- Anahtar Kelimeler: İslam hukuku, Islamic law
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Afyon Kocatepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Ebû Zeyd ed-Debûsî'ye nispet edilen Te'sîsü'n-nazar adlı eseri muhteva ve yöntem bakımından tahlil etmeyi; eserin Hanefî mezhep içi ihtilafları nasıl kuramsallaştırdığını, klasik kaynaklarla ilişkisini ve Osmanlı hukuk düşüncesine yansımaları gibi etkilemiş olduğu alanları göstermeyi amaçlamaktadır. Araştırma, önce Debûsî'nin hayatına ve ilmî mirasına dair çerçeveyi çizmekte; ardından Te'sîsü'nnazar'ın yazılış gerekçesi, temel kavramsal şeması ve delil kullanımındaki usulî tutumunu ortaya koymaktadır. Çalışmada, eserin fıkıh ve usûl sahasında sunduğu karşılaştırmalı okuma imkânının, mezhep imamları arasındaki nazarî ayrışmaları sistematik bir“asıl–mesele”örgüsü içinde görünür kıldığı gösterilmektedir. Bu örgünün, ibâdât özelinde pek çok bölümde“kaide–tatbik”ilişkisinin somut meseleler üzerinden izahına olanak verdiği örneklerle ortaya konulmaktadır. Metin tahlilinde, Hanefî mezhebinin üç büyük imamı olan İmam Ebû Hanîfe ve onun iki öğrencisi İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed arasındaki iç ihtilafları esas alan karşılaştırmalar, eserde yer alan örnek kümeleri üzerinden takip edilmiştir. Meselâ namazın bütünlüğüne ilişkin“fiillerden bir kısmının fesadıyla hurmetin (iftitah tekbiri) fesada uğramayacağı”aslı, namazın sıhhati bağlamındaki yan etkileri açıklayan bir çatı kaide olarak belirginleşmektedir. Bu kaidenin farklı fer'î meselelerde ne tür sonuçlar doğurduğu, tartışmalı örnekler üzerinden serimlenmiştir. Örneğin, çalışma içerisinde teyemmüm, imamet ve hac gibi ibâdât konularında Debûsî'nin delil örgüsünü mukayeseli biçimde irdelemektedir. Teyemmümün“suya fiilî kudret”şartıyla ilişkisi; suyun bulunmasıyla birlikte hükmî taharetin sona ermesi; teyemmümlünün abdestli kimseye imametinin mezheplerce değerlendirilmesi gibi meseleler, rivayetler ve usulî ilkelerle birlikte ele alınmaktadır. Bu bağlamda, zaruret–bedel ilişkisi ve“asıl/bedel”ayrımının hükme etkisi de tartışılmaktadır. Sonuç olarak çalışma, Te'sîsü'n-nazar'ın ilm-i hilâfın sistematikleştirilmesinde ve delillerin kıymetlendirilmesinde oynadığı rolü, eserin iç mantığına sadık bir çözümlemeyle ortaya koymakta, aslî kaynaklardan edinilen bilgilerle karşılaştırılarak ele almaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to analyze the work attributed to Abu Zayd al-Dabûsî, Ta'sîsu al-nazar, in terms of content and method, to show how the work conceptualizes intra-Hanafi disagreements, its relationship with classical sources, and the domains it influenced, such as its reflections on Ottoman legal thought. The research first delineates Dabûsî's life and scholarly legacy, then sets out the rationale for the composition of Ta'sîsu al-nazar, its basic conceptual schema, and its usūl oriented stance in the use of evidence. The study shows that the work's provision of a comparative reading in the fields of fiqh and usūl renders the theoretical divergences among the school's imams visible within a systematic principle and case structure. It is demonstrated with examples that this structure, particularly in sections on acts of worship (ʿibadat), enables the explanation of the rule and application relationship through concrete issues. In the textual analysis, comparisons that take as their basis the internal disagreements among the three major imams of the Hanafi school, Imam Abu Hanifa and his two students, Imam Abu Yusuf and Imam Muhammad, are traced through the clusters of examples presented in the work. For instance, the principle regarding the integrity of the prayer, that the sanctity (the opening takbir) is not nullified by the invalidity of some acts, emerges as an overarching rule that clarifies secondary effects in relation to the validity of the prayer. The study lays out, through contested examples, the kinds of outcomes this rule yields across different subsidiary issues. Accordingly, topics in ʿibadat such as dry ablution tayammum, leadership in prayer imamah, and pilgrimage hajj are examined comparatively with respect to Dabûsî's evidentiary framework. Matters including the relation of tayammum to the condition of effective ability to use water, the termination of legal purity upon the presence of water, and the evaluation by the schools of one who has performed tayammum leading a person with ablution in prayer are addressed together with transmitted reports and usūl principles. In this context, the relation between necessity and substitute, as well as the effect of the original and substitute distinction on legal rulings, is also discussed. In conclusion, the study reveals the role of Ta'sîsu al-nazar in the systematization of ʿilm al-khilaf and in the appraisal of proofs, through an analysis faithful to the internal logic of the work, and it evaluates these findings in comparison with information drawn from primary sources.
Benzer Tezler
- مخالفة اإلمام زفر لإلمام أبي حنيفة في الفروع الفقهية (العبادات نموذجاً)
Muhâlefetü'l-İmâm Züfer li'l-İmâm Ebî Hanîfe fi'l-Furûi'l Fikhiyye (El-İbâdât nemûzecen)
CAFER HAVACI
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinNevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. M. RAHMİ TELKENAROĞLU
- Ebû Ca'fer Et-Tahâvî'nin ibâdetler ile ilgili konularda Hanefî imamlarına muhâlif görüşleri
Ebu Ca'fer At-Tahâwî's opposing views to the Hanafi imams on issues related to worship
İSA ATCI
- İbadet ve aile hukuku özelinde İmâmeyn'in Ebû Hanîfe'ye muhalefeti (Muhtasar, Hidâye, Muhtâr ve Mülteka örneği)
Imameyn's opposition to Abu Hanifa in the matter of worship and family law (the example of Muhtasar, Hidâye, Muhtâr and Mülteka)
EMEL KAHRİMAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
DinSelçuk ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMET RAŞİT AKPINAR
- Hac ibadetinde Hanefi Mezhebi ile Caferi Mezhebi arasındaki farklılıklar
Differences between Hanafi Sect and Caferi Sect in Hajj worship
MEHMET ALİ YİĞİT
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinGümüşhane ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YILMAZ FİDAN
- قسم العبادات من كتاب تتمة الفتاوى، دراسة وتحقيق
Tetimmetü'l Fetava'nın ibadet bahislerinin inceleme ve tahkiki
MO'ATH MOHAMMAD HANI MANSOUR
Yüksek Lisans
Arapça
2024
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMED USAME ONUŞ