Risâletü'l-Kalemiyye adlı yazma eserlerin Osmanlı yazı kültüründeki yeri
The place of the manuscripts entitled Risâletü'l-Kalemiyye in Ottoman writing culture
- Tez No: 988786
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET CANATAR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Bilgi ve Belge Yönetimi, Information and Records Management
- Anahtar Kelimeler: Osmanlı Edebiyatı, Kalem, Kalemiyye, er- Risâletü'l-Kalemiyye, Risale Türü, İnşâ Sanatı, Yazma Eserler, Osmanlı Devlet Teşkilatı, Müellifler, Ottoman Literature, Pen, Kalemiyye, Er-R৻sâletü'l- Kalemiyye, Risale Genre, Composition Art, Manuscripts, Ottoman Administrative Structure, Authors
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Bilgi ve Belge Yönetimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışmasının amacı, risale türünün bir edebî şekli olarak Osmanlı dönemi kültür, ilim ve edebiyat dünyasındaki yerini incelemek; özellikle“er-Risâletü'l-Kalemiyye”adlı risale türü üzerinden Osmanlı idarî yapısında önemli bir konuma sahip olan kalem৻yye sınıfını ve bu sınıfın temsilcilerini ortaya koymaktır. Çalışmada, kalem ehli, kâtipler ve yazı sanatı üzerine yazılan Risâletü'l-Kalemiyye türü eserler incelenmiş, Osmanlı düşünce dünyasında kalemin sembolik ve işlevsel değerine ışık tutulmuştur. Araştırma, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi'nde yer alan“er-Risâletü'l-Kalemiyye”türündeki eserlere dayanmaktadır. Çalışmada, risalelerin müellifleri, hayatları ve ilmî faaliyetleri kronolojik bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. İnceleme Muhyiddin el-Berdâî (ö. 1319) ile başlamış ve Veliyyüddin Efendi (ö. 1759) ile sona ermiştir. Bu çerçevede, tespit edilebilen bütün“er-Risâletü'l-Kalemiyye”nüshaları, müelliflerine göre kronolojik sıraya konulmuş; müellifi, müstensihi veya istinsah tarihi belirlenemeyen nüshalar ise listenin sonuna eklenmiştir. Araştırmada nitel bir yöntem benimsenmiş, seçilen örnek risaleler, metin analizi ve mukayeseli değerlendirme yöntemiyle incelenmiştir. Üslup, içerik ve tema açısından çeşitlilik gösteren örneklerin seçilmesine özen gösterilmiş; bu sayede risalenin temsil gücü artırılmaya çalışılmıştır. Elde edilen bulgular, Osmanlı döneminde risale türünün yalnızca bireysel bir iletişim aracı değil, aynı zamanda ilmî, idarî ve edebî bir ifade biçimi olarak da değerlendirildiğini göstermektedir. İncelenen risalelerde, kalemin ve kalem ehlinin toplum içindeki konumu, yazı kuralları ve inşâ sanatı üzerine, dikkat çekici tespitler yapılmıştır. Müelliflerin eserlerinde kalemi ahlâkî, entelektüel ve sanatsal bir sembol olarak ele aldıkları; kalem ehline belirli karakter özellikleri ve sorumluluklar yükledikleri görülmüştür. Ayrıca, kalemiyye sınıfının Osmanlı devlet hiyerarşisinde önemli bir idarî tabaka olarak konumlandığı sonucuna ulaşılmıştır. Sonuç olarak, bu çalışma“er-Risâletü'l-Kalemiyye”risalelerini esas alarak, Osmanlı toplumunda“kalem”kavramının yalnızca bir yazı aracı değil, aynı zamanda bilgi, ahlâk ve otorite sembolü olarak algılandığını ortaya koymuştur. Kalemin edebî ve idarî işlevleri, Osmanlı entelektüel hayatının önemli bir bileşeni olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, dönemin önde gelen yazarlarının biyografileri ve ilmî faaliyetleri kronolojik bir dizin hâlinde sunularak, kalemiyye sınıfının gelişim süreci somutlaştırılmıştır. Bu yönüyle çalışma, Osmanlı dönemi“kalem”kültürünü tarihî, edebî ve idarî boyutlarıyla ele alan kapsamlı bir araştırma niteliği taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
The aim of this thesis is to examine the place of the risale (treatise) genre as a literary form within the cultural, scholarly, and literary world of the Ottoman period. In particular, it focuses on the Er-Risâletü'l- Kalemiyye to highlight the kalemiyye class, which held an important position in the Ottoman administrative structure, and to present the representatives of this class. The study investigates the Resâletü'l- Kalemiyyeler written on the scribe profession, clerks, and the art of writing, shedding light on the symbolic and functional value of the pen in Ottoman intellectual thought. The research is based on the Er-Risâletü'l-Kalemiyye manuscripts held in the Süleymaniye Library of Manuscripts. The authors of these treatises, their lives, and their scholarly activities are evaluated using a chronological approach. The study begins with Muhyiddin el-Berdâî (d. 1319) and concludes with Veliyyüddin Efendi (d. 1759). All available manuscripts of Er-Risâletü'l-Kalemiyye were organized in chronological order according to their authors, while manuscripts whose author, copyist, or copying date could not be determined were placed at the end of the list. A qualitative methodology was adopted, and selected sample treatises were analyzed using textual and comparative analysis. Attention was paid to selecting examples that vary in style, content, and theme, aiming to maximize the representational power of the treatise. The findings indicate that, during the Ottoman period, the risale genre was regarded not only as a means of personal communication but also as a scholarly, administrative, and literary form of expression. The examined treatises provide significant insights into the social status of the pen and its practitioners, writing rules, and the art of composition. The study shows that authors treated the pen as a moral, intellectual, and artistic symbol, assigning particular character traits and responsibilities to scribes. Moreover, the kalemiyye class is identified as an important administrative layer within the Ottoman state hierarchy. In conclusion, this study demonstrates that, according to the Er- Risâletü'l-Kalemiyye, the concept of the pen in Ottoman society was perceived not only as a writing tool but also as a symbol of knowledge, ethics, and authority. The literary and administrative functions of the pen constitute an essential component of Ottoman intellectual life. Additionally, the biographies and scholarly activities of prominent authors of the period are presented in a chronological index, concretely illustrating the development of the kalem৻yye class. In this respect, the study represents a comprehensive examination of Ottoman pen culture from historical, literary, and administrative perspectives.
Benzer Tezler
- Şeyhü'l-Kurrâ Şaban Bin Mustafa'nın“Risâletün fî ilmi't-Tecvîd”i ile Sıtkı Gülle'nin Tecvid dersleri isimli eserinin karşılaştırılması
Comparison of Şeyhü'l-Kurrâ Şaban Bin Mustafa's“Risâletün fî ilmi't-Tajwîd”with Sıtkı Gülle's Tajwid lessons
MURAT TEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Dinİstanbul Sabahattin Zaim ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AHMET GÖKDEMİR
- Maturîdî kader anlayışının tarihsel gelişimi -Hasan el-Basri'den İmam Maturidi'ye-
The historical development of Māturīdī's conception of divine decree (qadar): From Hasan al-Baṣrī to Imām al-Maturidi
MAHMUT TAŞYAPAN
Doktora
Türkçe
2025
DinErciyes ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUHARREM AKOĞLU
- “Risaletü'l-Kaza ve`l-Kader”İbn Sina'da kaza-kader anlayışı
“An Epistle of Fore-Ordination and Destiny”and the meaning of predestination and destiny on avicenna
AHMET ÇAPKU
Yüksek Lisans
Türkçe
2001
DinMarmara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA ÇAĞRICI
- Şâh Velî Ayıntâbî'nin Risâletü'l-Bedriyyesi
Risâletü'l-Bedriyye of Şâh Velî Ayıntâbî
RAŞİT ÇAVUŞOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2007
Türk Dili ve EdebiyatıDokuz Eylül Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
DR. ALİ ÖZTÜRK
- Risâletü'l-İslam dergisine göre mezhepler arası takrib düşüncesi
Thought of the convergence between sects according to the journal of risalat Al-Islam
SÜMEYYE KILINÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET İSHAK DEMİR