Orta dönem Türkçe-Moğolca karşılaştırmalı morfoloji
A comparative morphological analysis of Middle Turkic and Middle Mongolian
- Tez No: 988790
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ÖLMEZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Orta Moğolca, Orta Türkçe, Harezm Türkçesi, Kıpçak Türkçesi, morfoloji, ek yapıları, Türkçe-Moğolca dil ilişkileri, Middle Mongolian, Middle Turkic, Khwarezm Turkic, Kipchak Turkic, morphology, affixation, Turkic-Mongolic linguistic relations
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Orta Moğolca (13.-14. yüzyıl) ile Orta Türkçenin (özellikle Harezm ve Kıpçak Türkçeleri) morfolojik yapısını karşılaştırmalı olarak incelemekte ve iki dil arasındaki tarihî ilişkilerin ek yapıları üzerinden değerlendirilmesini amaçlamaktadır. Önceki araştırmalar çoğunlukla Türkçe-Moğolca ilişkisini leksik düzeyde ele alırken, yapım ve çekim ekleri gibi morfolojik unsurlar üzerine kapsamlı karşılaştırmalar sınırlı kalmıştır. Bu bağlamda, araştırmada her iki dilin morfolojik biçimi ayrı ayrı incelenmiş, benzer ve farklı özellikler belirlenmiş; ardından Orta Türkçe ve Orta Moğolca yapım ve çekim ekleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Morfemlerin yapı özellikleri de ortaya konularak Orta Dönem Türkçe ve Moğolcanın morfolojik ilişkisinin derecesi tespit edilmiştir. Araştırmada senkronik (eşzamanlı) tarihsel dil araştırmaları yöntemi kullanılmış ve tarihî metinler temel veri kaynağı olarak değerlendirilmiştir. Orta Türkçe için Kısasü'l-Enbiyâ, Nehcü'l-Ferâdis, Hüsrev ü Şîrîn ve Mu'înü'l-Mürîd gibi Harezm sahası eserleri; ayrıca Kıpçak Türkçesinin etkili olduğu bölgelerde kaleme alınmış Codex Cumanicus, Gülistan Tercümesi, Tercümânü Türkî ve ʿArabî, Kitâbü'l-İdrâk li-lisâni'l- Etrâk ve Et-Tuhfetü'z-Zekiyye fi'l-Luġati't-Türkiyye incelenmiştir. Orta Moğolca için ise Uygur harfli Moğolca metinler, Moğolların Gizli Tarihi, Yuan dönemi 'Phags-pa harfli belgeler, Arap harfli sözlükler ve Çin karakterli transkripsiyonlar temel alınmıştır. Elde edilen bulgular, Orta Moğolca ile Orta Türkçe arasında morfolojik düzlemde belirgin paralellikler bulunduğunu, ancak bu benzerliklerin çoğunun tarihî temas ve karşılıklı etkileşimden kaynaklandığını ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, Türkçe- Moğolca morfolojik ilişkilerine dair literatürdeki boşluğu doldurmakta ve Orta Dönem yazı dilleri üzerinden iki dil arasındaki etkileşimin boyutlarına dair yeni veriler sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the morphological structures of Middle Mongolian and Middle Turkic particularly Khwarezm and Kipchak Turkic in a comparative framework, with the aim of evaluating the historical linguistic relations between the two languages through their derivational and inflectional morphological systems. While previous research on Turkic-Mongolic relations has predominantly focused on lexical elements, comparative studies on morphology have remained limited. In this study, the morphological forms of both languages are analyzed separately, their similarities and differences identified, and derivational as well as inflectional suffixes systematically compared. The structural properties of morphemes are also examined, allowing for an assessment of the degree of morphological relationship between Middle Turkic and Middle Mongolian. The research adopts a synchronic historical linguistic methodology, with historical texts serving as the primary data sources. For Middle Turkic, the Khwarezm corpus consists of Ḳıṣaṣü'l-Enbiyāʾ, Nehcü'l-Ferādis, Husrev ü Shīrīn, and Muʾīnü'l- Murīd and Kipchak-related sources include the Codex Cumanicus, Gülistān Translation, Tercümānü Türkī ve ʿArabī, Kitāb al-Idrāk li-lisān al-Atrāk and al-Tuḥfat al-Zakiyya fī'l- Lughat al-Turkiyya. For Middle Mongolian, the corpus encompasses Uyghur-script texts, the Secret History of the Mongols, Yuan-period 'Phags-pa script documents, Arabic-script glossaries, and Chinese-script transcriptions. The findings reveal notable morphological parallels between Middle Mongolian and Middle Turkic but also demonstrate that many of these similarities stemmed from historical contact and reciprocal influence rather than common genetic inheritance. By combining ḳuantitative morphological data with typological comparison, the dissertation fills a gap in the scholarship on Turkic-Mongolic relations and provides new insights into the scope and nature of linguistic interaction between the two languages in the Middle Period.
Benzer Tezler
- Türkçeyle ve Moğolca arasındaki benzer kelimeler ve ekler
Common words and affixes between Turkish and Mongolian
BYAMBASUREN TUMENBAYAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Kök Türk ve Uygur Çağındaki Moğol asıllı halkların siyasî ve kültürel durumları: 6 ve 9. yüzyıllarda
The cultural and political situation of Mongol tribes in Turkic and Uyghur State Periods: 6-9th centuries
ENKHBAT AVIRMED
- Rasulid Hexaglot: The king's dictionary'nin Moğolca söz varlığı
Mongolian vocabulary of Rasulid Hexglot: The king's dictionary
UĞUR ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
DilbilimHacettepe ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BÜLENT GÜL
- Arap harfli Moğolca sözlüklerde tarım terminolojisi
Agriculture terminology in Mongolian dictionaries with Arabic letters
SAMET KARABACAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BÜLENT GÜL
- Tatarlarda hukuk, ticaret ve yönetimle ilgili terimler ve bunların tarihi - kültürel bağları
Başlık çevirisi yok
BAYRAM ÇETİNER
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. FATMA ŞAHAN GÜNEY