Aile hekimliği asistanlarının kanser taramaları ve sağlıklı hayat merkezi konusundaki bilgi, tutum ve davranışları
Family medicine residents' knowledge, attitudes, and practices regarding cancer screening and healthy life centers
- Tez No: 988990
- Danışmanlar: DOÇ. DR. TUĞBA YILMAZ
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Aile Hekimliği, Family Medicine
- Anahtar Kelimeler: SHM (Sağlıklı Hayat Merkezi), Kanser, Tarama, Aile Hekimliği, Healthy Life Center (SHM), Cancer, Screening, Family Medicine
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
- Enstitü: Ankara Bilkent Şehir Hastanesi
- Ana Bilim Dalı: Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Giriş ve Amaç: Kanser hem dünyada hem de Türkiye'de artan insidansı, kansere bağlı ölümler ve oluşturduğu ekonomik yük nedeniyle önemli bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Kanser kontrolünde erken tanı ve organize tarama programları temel stratejiler arasında yer almakta; özellikle meme, serviks ve kolorektal kanserlerde tarama programlarının etkin uygulanması mortaliteyi azaltmada kritik önem taşımaktadır. Türkiye'de ulusal tarama programları birinci basamak düzeyinde yürütülmekte olup bu süreçte Aile Sağlığı Merkezleri, Toplum Sağlığı Merkezleri, KETEM'ler ve Sağlıklı Hayat Merkezleri (SHM) önemli görev üstlenmektedir. Birinci basamakta görev yapan aile hekimleri ve aile hekimliği asistanları; taramaya uygun nüfusun belirlenmesi, risk gruplarının izlenmesi, danışmanlık verilmesi ve uygun yönlendirmelerin yapılmasında kilit konumdadır. SHM'ler ise yaşam tarzı değişikliklerini destekleyen koruyucu hizmetleri ve tarama danışmanlığını güçlendirmeyi hedefleyen tamamlayıcı yapılar olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte literatürde, SHM farkındalığı ve yönlendirme davranışlarının istenen düzeye ulaşmadığına işaret eden bulgular bulunmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Ankara'da görev yapan aile hekimliği asistanlarının ulusal meme, serviks ve kolorektal kanser tarama programları ile SHM'ye ilişkin bilgi düzeylerini, farkındalıklarını, tutumlarını ve yönlendirme davranışlarını çok boyutlu olarak değerlendirmektir. Gereç ve Yöntemler: Bu çalışma, 1 Ekim–1 Kasım 2025 tarihleri arasında Ankara'da AHU/SAHU Aile Hekimliği Anabilim Dalı'nda görev yapan ve araştırmaya katılmayı kabul eden asistanlarla yürütülen kesitsel, anket temelli bir araştırmadır. Etik onay Ankara Bilkent Şehir Hastanesi 2 No.lu Tıbbi Araştırmalar ve Etik Değerlendirme Kurulu'ndan alınmıştır (TABED2-25-1541, 01.10.2025)(EK-1). Veriler araştırmacılar tarafından hazırlanan 70 maddelik anket formu ile yüz yüze veya çevrimiçi (Google Forms) ortamda toplanmıştır. Anket; 23 soruluk sosyodemografik form, 25 maddelik Kanser Taramalarına Yönelik Bilgi Ölçeği (doğru/yanlış/bilmiyorum; 0–25 puan) ve 22 maddelik 5'li Likert tipindeki SHM Bilgi, Farkındalık ve Kullanım Anketi'nden oluşmuştur. Veriler SPSS 28 ile analiz edilmiş; normallik testleri sonrası uygun parametrik testler uygulanmış ve p≤0,05 istatistiksel anlamlı kabul edilmiştir. Bulgular: Çalışmaya katılan 454 aile hekimliği asistanının %63,7'si kadındı ve yaş ortalaması 32,5±7,7 yıl olarak saptandı. Katılımcıların %91,6'sı ulusal kanser tarama programlarını bildiğini ifade etti; Kanser Taramalarına Yönelik Bilgi Ölçeği puan ortalaması 19,5±1,5 olup asistanların %89,7'si 17,5 puanın üzerinde yer aldı. Hekimlerin %82,6'sı hastalarını, %88,3'ü ise aile bireylerini kanser taramaları için her zaman ya da sıklıkla yönlendirdiğini belirtti. SHM hakkında bilgi sahibi olduğunu ifade edenlerin oranı %60,1 iken, katılımcıların %48,5'i SHM'ye hiç hasta yönlendirmediğini bildirdi. Yaş arttıkça SHM farkındalık/kullanım düzeylerinde artış; asistanlık süresi arttıkça ise kanser farkındalık /bilgi puanlarının arttığı görülmüştür. SHM konusunda ise hizmet içi eğitim alanların SHM farkındalık ve kullanım puanları anlamlı derecede yüksekti; SHM'ye sık yönlendirme yapan ve bu merkezlerle daha fazla iş birliği deneyimi olan hekimlerde de benzer biçimde daha yüksek skorlar saptandı. Buna karşın cinsiyet, medeni durum, ailede kanser öyküsü ve mezun olunan fakülte türü gibi değişkenler kanser bilgi ölçeği ve SHM puanları üzerinde anlamlı fark oluşturmamıştır. SHM anketindeki madde düzeyinde değerlendirmeler, katılımcıların SHM'nin sunduğu koruyucu hizmetlerden genel olarak haberdar olduğunu, ancak SHM'nin tanıtımı, iletişim süreçleri, laboratuvar görüntüleme hizmetleri ve düzenli geri bildirim konularında belirgin belirsizlik ve aksaklık algıladığını ortaya koymuştur. Sonuç: Bu çalışma, Ankara'daki aile hekimliği asistanlarının ulusal kanser tarama programları konusunda yüksek bilgi ve yönlendirme eğilimine sahip olduğunu; buna karşın SHM'ye ilişkin farkındalık, yönlendirme ve iş birliği davranışlarının görece yetersiz kaldığını ortaya koymuştur. Katılımcıların yaklaşık yarısının SHM'ye hiç yönlendirme yapmamış olması, SHM'nin birinci basamakta görünürlüğünün ve kurumsal entegrasyonunun artırılması gerektiğine işaret etmektedir. SHM ve kanser taramaları konusunda hizmet içi eğitim alanlarda daha yüksek skorların saptanması, eğitim temelli müdahalelerin kapasite geliştirmede etkili olabileceğini düşündürmektedir. SHM'nin tanıtımının güçlendirilmesi, kurumlar arası iletişim ve geri bildirim süreçlerinin iyileştirilmesi ve aile hekimliği asistanlarına yönelik düzenli SHM odaklı eğitimlerin yaygınlaştırılması, birinci basamakta koruyucu sağlık hizmetlerinin kapsamını ve kanser taramalarının etkinliğini artırabilir.
Özet (Çeviri)
Background and Aim: Cancer continues to be a major public health problem both worldwide and in Türkiye due to its increasing incidence, cancer-related mortality, and the economic burden it creates. Early detection and organized screening programs are among the main strategies for cancer control; effective implementation of screening programs is particularly critical for reducing mortality from breast, cervical, and colorectal cancers. In Türkiye, national screening programs are carried out at the primary care level, with Family Health Centers, Community Health Centers, Cancer Early Diagnosis, Screening and Training Centers (KETEM), and Healthy Life Centers (HLCs) playing important roles in this process. Family physicians and family medicine residents working in primary care are pivotal in identifying the screening-eligible population, monitoring high-risk groups, providing counseling, and making appropriate referrals. Healthy Life Centers, in turn, stand out as complementary structures that aim to strengthen preventive services and screening counseling by supporting lifestyle changes. However, the literature indicates that awareness of HLCs and referral behaviors to these centers have not yet reached the desired level. Therefore, this study aims to comprehensively evaluate the knowledge levels, awareness, attitudes, and patient referral behaviors of family medicine residents working in Ankara regarding the national breast, cervical, and colorectal cancer screening programs and Healthy Life Centers. Methods: This study is a cross-sectional, questionnaire-based survey conducted between October 1 and November 1, 2025, among family medicine residents working in the Department of Family Medicine (AHU/SAHU) in Ankara who agreed to participate. Ethical approval was obtained from the Ankara Bilkent City Hospital Medical Research and Ethics Committee No. 2 (TABED2-25-1541, 01.10.2025). Data were collected using a 70-item questionnaire developed by the researchers, administered either face-to-face or online (Google Forms). The questionnaire consisted of a 23-item sociodemographic form, a 25-item Knowledge Scale on Cancer Screening (true/false/don't know; score range 0–25), and a 22-item Healthy Life Center (HLC) Knowledge, Awareness, and Utilization Questionnaire using a 5-point Likert scale. Data were analyzed using SPSS version 28; following normality testing, appropriate parametric tests were applied, and p≤0.05 was considered statistically significant. Results: This study showed that family medicine residents in Ankara have a high level of knowledge and a strong tendency to refer patients regarding the national cancer screening programs; however, their awareness of Healthy Life Centers (HLCs), as well as referral and collaboration behaviors with these centers, were relatively insufficient. The fact that nearly half of the participants reported never referring any patients to HLCs indicates a need to improve the visibility of HLCs in primary care and strengthen their institutional integration. Higher scores observed among residents who had received in-service training on HLCs and cancer screening suggest that training-based interventions may be effective in capacity building. Strengthening the promotion of HLCs, improving inter-institutional communication and feedback mechanisms, and expanding regular HLC-focused training programs for family medicine residents may enhance the scope of preventive health services and the effectiveness of cancer screening in primary care. Conclusion: This study showed that family medicine residents in Ankara have a high level of knowledge about national cancer screening programmes, but that their awareness, referral practices and collaboration behaviours regarding Healthy Life Centers remain markedly insufficient. The fact that approximately half of the participants had never referred a patient to SHM indicates the need to strengthen the visibility and institutional integration of SHM within primary care. Higher knowledge, SHM awareness and SHM use scores among residents who had received in-service training on SHM and cancer screenings suggest that education-based interventions may be effective in capacity building. The findings indicate that enhancing the promotion of SHM, improving inter-institutional communication and feedback mechanisms, and expanding regular SHM-focused training programmes for family medicine residents could make a meaningful contribution to increasing the effectiveness of cancer screening services and the scope of preventive health services in primary care.
Benzer Tezler
- Ankara ilindeki aile hekimliği asistanlarının kolorektal kanser erken tanısı ve taramaları hakkında bilgi düzeyleri, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi
Assessment of knowledge levels, attitudes, and behaviors of family medicine residents regarding early diagnosis and screenings of colorectal cancer in ankara province
EMRE ÇETİN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2023
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İSMAİL ARSLAN
- İstanbul'daki aile hekimi asistanlarının kanser taramaları hakkındaki bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendrilmesi
Evaluation of family medicine assistants knowledge, attitudes and behaviors about cancer screenings in İstanbul
KASIM ÖZTOPRAK
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2024
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA REŞAT DABAK
DR. CEYHUN DİKMEN BATMAZ
- İzmir ilinde Eğitim alan aile Hekimliği asistanlarının ulusal kanser tarama standartları bilgi düzeyinin kalitatif ve kantitatif olarak değerlendirilmesi
Qualitative and quantitative evaluation of the national cancer screening standards knowledge level of Family Medicine residents in İzmir
BÜŞRA GİZEM MEYDANAL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2021
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TEVFİK TANJU YILMAZER
- Aile hekimlerinin kendi periyodik sağlık muayenelerini yaptırma durumu
The status of family physians' having own periodic health examinations
PINAR İÇEL ÇEPE
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2018
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DERYA İREN AKBIYIK
- Van ilindeki birinci basamak hekimleri ve tıp fakültesi asistan hekimlerinin kanser taramaları hakkında bilgi tutum ve davranışlarının incelenmesi
An investigation of the knowledge, attitudes, and practices of primary care physicians and medical faculty resident doctors in Van province regarding cancer screenings specialty thesis
SEZGİN YILDIZ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ADEM YAĞAN