Ahmed B. Yahyâ'nın“Ḥâşiyetu'l Ḥafîd ʿalâ'l-Muḫtaṣar”isimli eserinin tahkik ve tahlili
Verification and analysis of Ahmed B. Yahya's Work“Ḥâşiyetu'l Ḥafîd ʿalâ'l-Muḫtaṣar”
- Tez No: 989098
- Danışmanlar: PROF. DR. SALİH ZAFER KIZIKLI
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Ahmed b. Yahyâ el-Hafîd, Hâşiyetü'l-Hafîd, Muhtasaru'l-Me'ânî, et-Teftâzânî, Arap Belâgati, Belâgat, Şerh ve Haşiye Geleneği, Tahkik, İslâm Düşünce Mirası, Aḥmad b. Yaḥyā al-Ḥafīd, Ḥāshiyat al-Ḥafīd, Mukhtaṣar al-Maʿānī, al-Taftāzānī, Arabic Rhetoric, Balāghah, Commentary and Gloss Tradition, Critical Edition, Islamic Intellectual Heritage
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Arap Dili ve Belagatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, XV. yüzyılın önemli belâgat âlimlerinden Ahmed b. Yahyâ el-Ḥafîd'in“Ḥâşiyetü'l-Ḥafîd ʿalâ'l-Muḫtaṣar”adlı eserini incelemekte ve tahkikli metnini ortaya koymaktadır. Müellif, ünlü âlim Sa'duddîn et-Teftâzânî'nin oğlunun torunu olup, belâgat, mantık, kelâm ve tefsir sahalarında güçlü bir birikime sahiptir. Söz konusu haşiye, Teftâzânî'nin Muḫtaṣaru'l-Meʿânî adlı eserine yazılmış ilk haşiye olması bakımından hem tarihî hem ilmî bir öneme sahiptir. Ahmed b. Yahyâ, bu haşiyesinde Teftâzânî'nin metnini anlamaya, açıklamaya ve yer yer tenkit etmeye yönelik özgün bir yorum tarzı sergilemiştir. Müellif, bu eserde, belâgatın özellikle meânî bölümüne yoğunlaşmakta olup, metin şerhinde kelâmî ve mantıkî açıklamalara geniş yer vererek, lafız ve anlam arasındaki irtibatı sistematik biçimde ele almıştır. Ayrıca, kaynak kullanımı açısından oldukça zengin bir yapıya sahip olan haşiye, el-Keşşâf, Envârü't-Tenzîl, Lubâbu fî ʿUlûmi'l-Kitâb, Şerḥu'l-Mevâkıf, Şerḥu'l-Maṭāliʿ, Muġni'l-Lebîb, Şerḥu'l-Kâfiye, Şerḥu'ş-Şemsiyye ve benzeri birçok klasik kaynaktan faydalanılmasıyla öne çıkar. Ahmed b. Yahyâ, bu kaynaklardan yaptığı atıflarla metni sadece açıklamakla kalmamış, aynı zamanda farklı ilimlerin verilerini birleştiren disiplinlerarası bir yorum yöntemi geliştirmiştir. Bu tezde, söz konusu haşiye hem içerik tahlili hem de tahkikli neşir bakımından değerlendirilmiştir. İnceleme kısmında müellifin hayatı, ilmî kişiliği, eserleri ve haşiyesinin kaynakları detaylı biçimde ele alınmış; ardından haşiyede kullanılan dil, üslup, terim kullanımı ve şerh yöntemleri analiz edilmiştir. Tahkik kısmında ise mevcut yazma nüshalar karşılaştırılmış, metin farklılıkları belirlenmiş ve güvenilir bir neşir ortaya konmuştur. Bu yönüyle çalışma, hem belâgat tarihi hem de şerh-haşiye geleneği açısından Ahmed b. Yahyâ'nın özgün katkılarını ortaya çıkararak, klasik Arap belâgat mirasının gelişim seyrine dair önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Ayrıca, Ḥāşiyetü'l-Ḥafîd'in sonraki haşiye literatürü üzerindeki etkileri de dikkate alınarak, eserin belâgat ilimleri arasındaki konumu ilmî bir çerçevede tespit edilmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines and presents the critical edition of Ḥāshiyat al-Ḥafīd ʿalā Mukhtaṣar al-Saʿd ʿalā Talkhīṣ al-Miftāḥ, written by the fifteenth-century scholar of rhetoric (balāghah) Aḥmad b. Yaḥyā al-Ḥafīd. The author, who was the grandson of Saʿd al-Dīn al-Taftāzānī's son, possessed deep expertise in the fields of rhetoric, logic, theology (kalām), and Qurʾānic exegesis. This ḥāshiyah (gloss) holds both historical and scholarly importance, as it is regarded as the first commentary written on al-Taftāzānī's Mukhtaṣar al-Maʿānī. In this work, Aḥmad b. Yaḥyā offers an original interpretive method aimed at understanding, elucidating, and, at certain points, critically evaluating al-Taftāzānī's text. The author focuses primarily on the Maʿānī section of rhetoric, systematically exploring the interrelation between expression and meaning through extensive theological and logical explanations. Distinguished by its rich use of classical sources, the ḥāshiyah draws upon works such as al-Kashshāf, Anwār al-Tanzīl, Lubāb fī ʿUlūm al-Kitāb, Sharḥ al-Mawāqif, Sharḥ al-Maṭāliʿ, Mughnī al-Labīb, Sharḥ al-Kāfiyah, and Sharḥ al-Shamsiyyah. Through his references to these sources, Aḥmad b. Yaḥyā not only clarifies the text but also develops an interdisciplinary interpretive approach that integrates perspectives from multiple branches of Islamic scholarship. The present thesis evaluates the ḥāshiyah in terms of both content analysis and critical editing. The analytical part discusses the author's biography, scholarly background, works, and the sources used in his commentary, followed by an examination of the language, style, terminology, and exegetical methods employed in the text. The critical edition section involves a comparative analysis of the available manuscript copies, identification of textual variants, and the establishment of a reliable version of the text. Thus, this study reveals Aḥmad b. Yaḥyā's unique contribution to the history of Arabic rhetoric and the commentary-gloss tradition. By situating Ḥāshiyat al-Ḥafīd within the broader context of subsequent ḥāshiyah literature, it fills an important gap in understanding the development of the classical Arabic rhetorical heritage and its intellectual continuity.
Benzer Tezler
- حاشية حفيد السعد أحمد بن يحيى التفتازاني على شرح الوقاية دراسة وتحقيق (قسم المعاملات المالية)
Ahmed B. Yahyâ El-Herevî Et-Teftaâzânî، Haşiyetu Şerhü'l-Vikaye (muâmelât bölümü) tahkik çalışması / The marginal notes of Al-Hafidh Ahmed ibn Yahya Al-Tafatazani on Al-Waqayah: A study and verification، financial transactions section
AHMED KHALEEFAH MUTAR MUTAR
Yüksek Lisans
Arapça
2024
DinKarabük ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NAİM HANK
- Ahmed b. yahya'nın (916/1510) kaleme aldığı“Def'u'l-itirâz Alâ Haşiyeti'l-Keşşâf li Taftazânî”adlı eserin tahkik ve tahlili (kitabın başından surelerin başlangıcıyla ilgili konuya kadar)
دفع الاع ر تاضات عل ي ، لأحمد بن يحىي المعروفحاشية الكشاف للتفتازا نبالحفيد )ت. 916 / 1510ً( من أول الكتاب ح ر ي مسألة فواتح السور: دراسة)ًوتحقيقا
MOHAMMED IDNAN HASHEM
Yüksek Lisans
Arapça
2025
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ENVER BAYRAM
- (دفع الاعتراضات علی حاشية الكشاف للتفتازاني، لأحمد بن يحيى المعروف بالحفيد (ت.916/1510) من مسألة تعدية الفعل حتى آخر الكتاب: دراسةً
Ahmed b. Yahya'nın (916/1510) kaleme aldığı“Def'u'l-İtirâz Alâ Haşiyeti'l-Keşşâf li Taftazânî”adlı eserin tahkik ve tahlili (Müteaddi fiil başlığından kitabın sonuna kadar)
WISAM TUAMA AHMED
Yüksek Lisans
Arapça
2026
Tokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN PAK
- حاشية أحمد بن يحيى بن محمد بن سعد الدين مسعود بن عمر التفتازاني الهروي (ت916ه) على شرح الوقاية لصدر الشريعة الثاني من كتاب المكاتب إلى نهاية المخطوط(دراسة وتحقيق)
Ḥaşiyetu Aḥmed b. Yaḥya b. Muḥammed b. Sa'düddîn Mes'ûd b. Ömer et-Teftâzânî El-Herevî (ö. 916h) Ala Şerḥi'l-Viḳaye li-Sadrüşşerîa min Kitabi'l-Mukâtib ila Nihayeti'l-Maḫṭuṭ adlı eserin tahkik ve neşri
RİAN SHAKİR MOHAMMED ALİ AL QIRMIZ
Yüksek Lisans
Arapça
2024
DinKarabük ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ KHALED DERSHWI
- Yahya B. Main ve Ebu Abdillah Ahmed B. El-Hasan es-Sufi'nin Yahya'dan rivayet ettiği hadis cüzü
Başlık çevirisi yok
CEMAL AĞIRMAN
