Fezâil ve mevzûât literatüründe Hz. Ali
Ali's place in literature of Feẓāil and Mevẓūah
- Tez No: 989114
- Danışmanlar: PROF. DR. ENBİYA YILDIRIM
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Hadis Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ehl-i sünnet ve Şîa, İslâm dünyasının en köklü ve etkili iki düşünce geleneğini temsil etmektedir. Her iki mezhebin kendine özgü itikadî ve fıkhî yapıları bulunmaktadır. Bu farklılıkların beslendiği en önemli kaynak ise sahip oldukları hadis literatürleridir. İki mezhep arasında zamanla belirginleşen farklılıklara rağmen, ortak değerlere dayalı bir arka plan da mevcuttur. Bu ortak değerlerin başında, tarihî ve sembolik bir figür olarak Hz. Ali yer almaktadır. Kendisine atfedilen fazilet anlatıları ve uydurma rivâyetler, hem Ehl-i sünnet hem de Şîa mezhepleri tarafından farklı amaçlarla değerlendirilmiş; bu da iki mezhep arasındaki hadis anlayışını şekillendiren önemli bir unsur hâline gelmiştir. Bu çalışmada, Hz. Ali'ye dair fazilet rivâyetleri ile ona atfedilen uydurma sözler, Ehl-i sünnet ve Şîa mezheplerinin hadis anlayışları bağlamında tarihsel ve mezhepsel etkileşim ekseninde ele alınmıştır. Mezheplerin Hz. Ali'ye yükledikleri anlam ortaya konmaya çalışılmış; mezhebî kimliklerin hangi dönemlerde oluşmaya başladığı, bu etkileşimin hangi râvîler ve coğrafi merkezler aracılığıyla şekillendiği sorularına cevap aranmıştır. Hicrî ikinci ve üçüncü asırlarda Kûfe ve Bağdat gibi merkezlerde her iki mezhebin müntesiplerinin ortak hadis meclislerinde bir araya geldikleri ve bu birlikteliğin mezhepler arası rivâyet etkileşimini mümkün kıldığı görülmüştür. Şiî mezhebinin dördüncü asrın sonlarından itibaren siyasî ve ilmî anlamda daha bağımsız bir yapıya kavuşmasıyla, hadis meclislerinin de müstakilleşmeye başladığı tespit edilmiştir. Ayrıca hadis metinlerinin yorumlanmasında mezhep aidiyetlerinin belirleyici rol oynadığı; örneğin, Ehl-i sünnet kaynaklarında mevzû olarak nitelenen Hz. Ali'nin faziletine dair bazı anlatıların, isnâdına bakılmaksızın Şiî kaynaklarda güvenilir kabul edildiği gözlemlenmiştir. Bu durum, metin değerlendirmelerinde mezhebî bağlılıkların etkisini göstermesi açısından dikkat çekicidir. Sonuç olarak, Hz. Ali etrafında şekillenen fazilet anlatıları ve uydurma rivâyetler, Ehl-i sünnet ve Şîa mezheplerinin hadis tarihi bağlamındaki etkileşim, ayrışma ve farklılaşma süreçlerine dair önemli veriler sunmaktadır. Bu çalışmanın, mezhepsel etkileşimin hadis tarihi üzerindeki yansımalarına ışık tutması ve ileride yapılacak araştırmalara katkı sağlaması temenni edilmektedir.
Özet (Çeviri)
Ahl al-Sunnah and Shiʿa represent the two most deeply rooted and influential intellectual traditions within the Islamic world. Each school possesses its own distinct theological and legal structures. One of the most significant sources that has nourished these differences is their respective hadith corpora. Despite the doctrinal divergences that have become more pronounced over time, there also exists a shared heritage based on common values. At the forefront of these shared elements stands ʿAlī b. Abī Ṭālib, a figure of both historical and symbolic importance. The virtue narratives (faḍāʾil) attributed to him, as well as fabricated reports associated with his name, have been interpreted differently by both Ahl al-Sunnah and the Shiʿa for various purposes. These varying approaches have played a significant role in shaping the hadith understanding within each tradition. This study examines the faḍāʾil reports concerning ʿAlī and the apocryphal statements attributed to him within the context of the hadith conceptions of Ahl al-Sunnah and the Shiʿa, focusing particularly on the historical and sectarian dynamics of inter-sectarian interaction. The analysis aims to explore the meanings ascribed to ʿAlī by each sect, the formative stages of sectarian identities, and the transmitters and geographical centers that facilitated this interaction. It has been observed that during the second and third Islamic centuries, adherents of both traditions participated in shared hadith gatherings in urban centers such as Kūfa and Baghdad, enabling mutual transmission and exchange. From the late fourth century onwards, with the Shiʿi tradition gaining greater intellectual and political independence, hadith circles began to develop in increasingly exclusive and self-contained forms. Furthermore, the interpretation of hadith texts appears to have been strongly influenced by sectarian affiliation. For example, some accounts of ʿAlī's virtues that are labeled as fabricated (mawḍūʿ) in Sunni sources are accepted without scrutiny of their isnād in Shiʿi compilations. This reflects the significant role that sectarian identity plays in the textual evaluation and classification of hadith reports. In conclusion, the narratives surrounding the virtues and fabricated reports about ʿAlī provide valuable insights into the processes of interaction, divergence, and differentiation between Ahl al-Sunnah and the Shiʿa within the broader scope of hadith history. It is hoped that this study will shed light on the sectarian dynamics that have shaped hadith transmission and interpretation and contribute to future scholarship in this field.
Benzer Tezler
- Şehirlerin fazileti ile ilgili hadisler
The Hadiths on fadail of cities
HAMİT KAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
1999
DinAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MÜCTEBA UĞUR
- Rıfat bin Mehmet'in Fezâil-i Ahlâk adlı eserinin çeviri yazısı ve değerlendirilmesi
Transliteration and evaluation of Rıfat bin Mehmet's Fezâil-i Ahlâq
BÜŞRA ÇAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
FelsefeKastamonu ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HAKAN ÇOŞAR
- Abdî'nin Feżâil-i Ḫulefâ-i Râşidîn ve Ḫaṣâil-i Çehâr-yâr-i Güzîn adlı Mesnevisi: İnceleme - metin - tıpkıbasım
Başlık çevirisi yok
AYNUR KURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Türk Dili ve EdebiyatıEskişehir Osmangazi Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ADİL ŞEN
PROF. DR. ALİ YILMAZ
- Türk edebiyatında faziletnâmeler ve Seyyid Alâeddin'in Cevâmi'u'l-Fezâil fî Mesâcidi'l-Kabâil'i (Metin-inceleme)
Fazilatnamahs in Turkish literature and Seyyid Alaeddin's Cevāmiʿu'l-Feżā'il fī Mesācidi'l-Ḳabāʾil (Text-review)
ASLINUR ÖZCAN KOCABEY
Doktora
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZÜLFİKAR GÜNGÖR
- Mehmed Said Hatiboğlu'nun İslami Tenkid Zihniyeti ve Hadis Tenkidi'nin Doğuşu eserindeki hadislerin tahric ve değerlendirmesi
The takhrīj and evaluation of hadīths in Mehmet Said Hatiboğlu's İslami Tenkid Zihniyeti ve Hadis Tenkidi'nin Doğuşu
SENANUR ALPER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinYalova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATMA KIZIL