Türkçe ders kitaplarındaki yazınsal metinlerde duyarlık eğitimi üzerine bir inceleme
A study on sensitivity education in literary texts in Turkish coursebooks
- Tez No: 989227
- Danışmanlar: PROF. DR. FATMA AÇIK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Türkçe ders kitapları, Türkçe eğitimi, duyarlık eğitimi, yazınsal metinler, Turkish textbooks, Turkish education, sensitivity training, literary
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Gazi Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Tarihin ilk çağlarından beri insanların topluluklar halinde yaşama eğilimi gösterdikleri bilinmektedir. İnsanların toplum olabilmesi için müşterek değerlere sahip olunması, bir arada bulunmanın ilkelerinin belirlemesi ve ortak çıkar hedefine yönelik, adil bir uzlaşı içinde olması beklenir. Toplumun amacı insanın akıl, sevgi ve olanaklarının gelişimi için gerekli şartları sağlamak olmalıdır. Toplum içerisinde yaşamak belli değerleri ve duyarlıkları kazanabilmeyi de gerektirmektedir. İnsanın etrafında olan bitenin farkında olması ve kendi dışındaki canlıların yaşam hakkını savunması toplumsal düzenin sağlanması için önemlidir. Artan suç oranları, çocuk çeteler, çocuk katiller, şiddetin artışı, hayvanlara/doğaya verilen zarar, savaşlar, savaşta ölen insanlar duyarlık eğitimini her geçen gün daha önemli hale getirmektedir. Bu değerler aile, çevre ve okul ortamında kazanılmaktadır veya kazandırılması gerekmektedir. Örgün eğitimde duyarlık eğitimi kazandırmada ders kitaplarına önemli görevler düşmektedir. Özellikle sosyal bilimlere ve sanata yönelik dersler, duyarlık kazandırmak için son derece elverişlidir. Dil; insanları, toplumları birbirine yakınlaştıran ve aralarındaki anlayış sürecini derinleştiren en önemli iletişim araçlarındandır. Bu bağlamda anadili öğretiminin temel amacı, anlama ve anlatma becerilerine sahip bireyler yetiştirmektir. Ayrıca tüm derslerde kullanılan aracı bir ders olarak öneminin yanında; bireylere kimlik, aidiyet duygusu ve duyarlık eğitimi açısından da son derece önemlidir. Bu çalışmanın konusu olan Türkçe derslerinde duyarlık eğitimi üzerine çalışmaların sınırlı olduğu tespit edilmiştir. Bu sınırlılıktan yola çıkılarak tezimizde Türkçe ders kitaplarına yönelinmiştir. Türkçe ders kitaplarındaki duyarlıkların tespiti duyarlık eğitimi kazandırmada ne durumda olduğumuzu göstermesi bakımından önemlidir. Çalışmada ders kitaplarındaki yazınsal metinlerin duyarlık eğitimine olan katkısını ortaya koyabilmek için nitel araştırma yöntemlerinden içerik/doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Bu bağlamda her sınıf düzeyinde ikişer toplamda 8 Türkçe ders kitabı incelenmiştir. 5,6,7,8. sınıf düzeyinde incelenen Türkçe ders kitapları MEB ve özel yayınevlerine aittir. Türkçe ders kitaplarındaki yazınsal metinler alan uzmanlarının görüşleri de alınarak tespiti yapılmıştır. 5. sınıf MEB ders kitabında;“Topsuz Basketbol Oyunu,Öğretmenin Sevinci, Oyuncakların Oyuncağı Olmak, Oğlu Hüseyin'den Emine Ana'ya Mektuplar, Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa, Baharda Çiçek Açar; 23 Nisan'da Çocuk, Her Yüreğe Nakış Gerek, Türkiye, Dilek Kuşu, Nasreddin Hoca, Misafir Odası, Kırık At, Tatlı Günler, Gülü İncitme Gönül, Herkes Önemli, Ne Olacak Bu Yemek Sorunu?”, 5.sınıf Koza Yayıncılık ders kitabında;“Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı, Elazığlı Hasan Onbaşı, Eskiciyle Baba Parası, Dünya Çocukları, Atatürk'ü Son Görüşüm,Yüreğinizde Bir Yer Açın, İki Kardeşin Fedakarlığı, Bayrağımın Türküsü, Yıldızlar Gayet Memnun, Küçük Çam Ağacı, Hacivat ile Karagöz, Padişaha Su Hediye Eden Adam, Mavi Eşofmanlı Adam, Gülden Güle Konur Zer Kelebekler, Yarın İçin, Bir Bilim İnsanı Neler Yapar?, Şarkı, Şiir Nedir?, Ünlü Ressam, Çocukluğun Değeri, İğnenin Deliği, Kuşlu Mektuplar, Zaman İçinde Gezerken Görüdüklerimiz”, 6. sınıf MEB ders kitabında;“Renk Çemberi, Memleket İsterim, Ömer'in Çocukluğu, Bu Vatan Kimin?, Mustafa Kemal Zafer Yolunda, Kastamonulu Şerife Bacı, Anzak Subayının Bir Anısı, Çocukluk, Çocuk Kalbi, Malazgirt, Kamil, Sefiller, Aksakallı Bilge ve Kağan, Adam Olmuş Çocuklar, Torunuma Mektuplar, Yüksek Yüksek Tepelere Ev Kurmasınlar, Canım Kitaplığım,Ya Kebikeç, Bir Boyacı ile Konuştum, Otobüs, Ana”6. sınıf Anka Kuşu Yayıncılık ders kitabında;“İbiş ile Memiş, Bir Kez Gönül Yıktın İse, Anadolu İmecesi, Amerikalı Bir Çocuk'tan Mustafa Kemal'e Mektup Var, Kut'ul Amare, Mehmet'in Merhameti, Şımarık Fil, Küçük Prens, Adil Ülke, Kardeşim, Bayram Yeri, Göç Destanı, Öyle Denmez, Mimar Sinanla Bir Gün, Küçük Ressam, Bir Kış Öyküsü, Son Martı, Ampulün İlk Yanışı, Lagari Hasan Çelebi ve Dünyanın İlk Roket Denemesi, Esmerelda'nın Şarkısı”, 7. sınıf MEB ders kitabında;“Bir Dünya Düşünürüm, Ana İşsiz Kalınca, Korku, Atatürk'ü Gördüm Düşümde, Mürefteli Kadınlar ve Emin Astasubay, Sığırtmaç Mustafa'nın Öyküsü, Gün Doğacak, Kitaplarla Kurulan Dostluk, Okumak Düşünmek İçindir, Hayat O Gün Çok Güzeldi, Tahta Bisiklet, Kaplumbağayla İki Ördek, Kızgın Bir Lira, Bir Adam, Bir Köy, Bir Orman, Adını Göklere Yazdıran Çocuk,Yusufçuk, A Harfi, Anadolu'da Kilim Demek, Nasreddin Hoca Hikayeleri, Futbolcu Olmaya Karar Vermiştim, Bilim İnsanı Öyküleri, Aşık Veysel Şatıroğlu, Ağaçtan Oyma Su Tası”; 7. sınıf Dörtel Yayıncılık ders kitabında;“Kara Toprak, Eskici, Uçun Kuşlar, Anadolu'da Kilim Demek, Gelir Nevruz Bayramı, Arıları Sulama Vakfı, Bayrak ve Cumhuriyet, Ben Mustafa Kemal'im, Van Gölü'nün Şafağı, Özür, Bir Kelaynak Anlatıyor, Kırın Tepesindeki Ağaca Övgü, Acemi Güreşçi, Sağlık, Görüşme, Jimnastik Dersinde, Kefil, Selim, Galata Köprüsü, En İyi Arkadaş, Tiyatrolar, Kamyon, Martı Jonathan Livingston, Bilim İnsanı Öyküleri, Aşık Veysel Şatıroğlu, Ağaçtan Oyma Su Tası, 8.sınıf MEB ders kitabında; ”Kaşağı, İnsanla Güzel, Vatan Sevgisini İçten Duyanlar, Göç Destanı, Kalbim Rumeli'de Kaldı, Ayaz'ın Definesi, Bayrağımızın Altında, Kınalı Ali'nin Mektubu, Bir Bayrak Rüzgar Bekliyor,Yılkı Atı, Masal Ağacı, Portakal, Kaldırımlar, Türkiye, İstanbul'la Hasbihal, Rüzgar, Simit ve Peynirle Bilim İnsanı Öyküleri, Haritada Bir Nokta,Yaşamaya Dair, Karagöz, Gündüzünü Kaybeden Kuş“ ve 8.sınıf Ferman Yayıncılık ders kitabında; ”Tuzağa Düşen Ceylan, Forsa, Anadolu'da Tuzun da Bir Sözü Var, Ağaçlar Al Giydi Kuşlar Dillendi, Beyaz Diş, Pastör'ün Savaşı, Akıl Aydınlığında, Türkiye'm, Bebeklerin Ulusu Yok, Çömlekçi Baba, Güreş, Lokman Hekim'in Masalı, Hastahane, Ressam için Zili Çalın, San'at, Bir Kış Öyküsü, Selim'i Anarım, Mustafa Kemal'in Kağnısı, Şu Sonsuz Koşu, Dua Tepesi" adlı yazınsal metinler tespit edilmiştir. Akabinde söz konusu yazınsal metinlerde duyarlık alanları tespit edilmiş;. veriler, Maqxda Veri Analiz Programı aracılığıyla çözümlenmiştir. MEB ve özel yayınevlerine ait kitaplar, duyarlıkların sıklığı ve içerdikleri duyarlık madde sayısı açısından incelenmesi sonucunda kitaplarda duyarlıkların sıklığı bakımından anlamlı bir farklılık olduğu belirlenmiştir. Özel yayınevlerinin duyarlıklara ilişkin frekans değeri (f :643) iken MEB ders kitaplarında bu değer (f : 588) dir.Özel yayınevlerinin kitaplarının duyarlıklara MEB kitaplarından daha sık yer verdiği sonucuna ulaşılmıştır. Ders kitaplarında içerdikleri duyarlık madde sayısı bakımından da anlamlı bir farklılık olduğu tespit edilmiştir. MEB kitaplarında yer verilen duyarlık madde sayısı 31 iken özel yayınevlerinde bu madde sayısının 30 olduğu belirlenmiştir.MEB ders kitaplarındaki duyarlık madde sayısının daha fazla olduğu sonucuna ulaşılmıştır. İncelenen kitaplarda en fazla duyarlık alanının 6 ve 7.sınıf düzeyinde yer verildiği tespit edilmiştir. Bu sınıf düzeylerindeki ders kitaplarında yer alan duyarlık alanı sayısı 28'dir. Kitaplarda empati yapmaya duyarlık ve toplumsal cinsiyet eşitliğine duyarlık hariç tüm duyarlık alanlarına yer verildiği görülmüştür. En fazla yer verilen duyarlık alanı ulusal değerlere duyarlık, en az yer verilen duyarlık alanı özgüvenli olmaya duyarlıktır. Ders kitaplarının duyarlıkların sıklığı açısından 7.sınıfa kadar kademeli bir artış gösterdiği, 8. sınıfta ise bu artışın devam etmediği görülmektedir. 8. sınıf ders kitaplarının hem duyarlık sıklığı (f:252) hem içerdiği duyarlık madde sayısı açısından diğer sınıf düzeylerinin gerisinde kaldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bireylerde empati becerisi kazandırmak veya var olan bu bcerilerini geliştirmek adına Türkçe ders kitaplarında yer almayan bu duyarlık alanını içeren metinlere yer verilmesi önerisini yanısıra ders kitaplarının öğretim programları ekseninde hazırlanması sebebiyle Türkçe dersi öğretim programlarının duyarlık eğitimi açısından inceleyen çalışmaların yapılması alana ve toplumsal yaşama katkı sunacağı düşünülmektedir.
Özet (Çeviri)
It is known that since the earliest periods of history, human beings have shown a tendency to live in communities. For a group of people to constitute a society, it is expected that they share common values, determine the principles of coexistence, and reach a fair consensus aimed at common interests. The purpose of society should be to provide the necessary conditions for the development of human reason, affection, and capacities. Living within a society also requires acquiring certain values and sensitivities. Being aware of what is happening around oneself and defending the right to life of other living beings are important for maintaining social order. Increasing crime rates, juvenile gangs, child murderers, the rise of violence, harm inflicted on animals and nature, wars, and the loss of human lives in wars make sensitivity education increasingly important day by day. These values are acquired or should be instilled within the family, the social environment, and the school setting. In formal education, textbooks play a significant role in imparting sensitivity education. Courses related to social sciences and arts are particularly suitable for fostering sensitivity. Language is one of the most important communication tools that brings individuals and societies closer together and deepens mutual understanding. In this context, the primary aim of mother tongue education is to raise individuals who possess comprehension and expression skills. In addition to its importance as a mediating course used in all subjects, it is also of great significance in terms of identity formation, sense of belonging, and sensitivity education. It has been determined that studies on sensitivity education in Turkish language courses, which constitute the subject of this study, are limited. Based on this limitation, the present thesis focuses on Turkish language textbooks. Identifying sensitivities in Turkish language textbooks is important in terms of revealing the current state of sensitivity education. In the study, the qualitative research method of content/document analysis was employed to reveal the contribution of literary texts in textbooks to sensitivity education. In this context, a total of eight Turkish language textbooks, two from each grade level, were examined. The Turkish language textbooks examined at the 5th, 6th, 7th, and 8th grade levels belong to the Ministry of National Education (MoNE) and private publishing houses. Literary texts in the Turkish language textbooks were identified by also taking expert opinions into consideration. In the 5th grade MoNE textbook;“Topsuz Basketbol Oyunu, Öğretmenin Sevinci, Oyuncakların Oyuncağı Olmak, Oğlu Hüseyin'den Emine Ana'ya Mektuplar, Gazi Mustafa Kemal ve Sığırtmaç Mustafa, Baharda Çiçek Açar, 23 Nisan'da Çocuk, Her Yüreğe Nakış Gerek, Türkiye, Dilek Kuşu, Nasreddin Hoca, Misafir Odası, Kırık At, Tatlı Günler, Gülü İncitme Gönül, Herkes Önemli, Ne Olacak Bu Yemek Sorunu?”; in the 5th grade Koza Publishing textbook;“Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı, Elazığlı Hasan Onbaşı, Eskiciyle Baba Parası, Dünya Çocukları, Atatürk'ü Son Görüşüm, Yüreğinizde Bir Yer Açın, İki Kardeşin Fedakarlığı, Bayrağımın Türküsü, Yıldızlar Gayet Memnun, Küçük Çam Ağacı, Hacivat ile Karagöz, Padişaha Su Hediye Eden Adam, Mavi Eşofmanlı Adam, Gülden Güle Konur Zer Kelebekler, Yarın İçin, Bir Bilim İnsanı Neler Yapar?, Şarkı, Şiir Nedir?, Ünlü Ressam, Çocukluğun Değeri, İğnenin Deliği, Kuşlu Mektuplar, Zaman İçinde Gezerken Görüdüklerimiz”; in the 6th grade MoNE textbook;“Renk Çemberi, Memleket İsterim, Ömer'in Çocukluğu, Bu Vatan Kimin?, Mustafa Kemal Zafer Yolunda, Kastamonulu Şerife Bacı, Anzak Subayının Bir Anısı, Çocukluk, Çocuk Kalbi, Malazgirt, Kamil, Sefiller, Aksakallı Bilge ve Kağan, Adam Olmuş Çocuklar, Torunuma Mektuplar, Yüksek Yüksek Tepelere Ev Kurmasınlar, Canım Kitaplığım, Ya Kebikeç, Bir Boyacı ile Konuştum, Otobüs, Ana”; in the 6th grade Anka Kuşu Publishing textbook;“İbiş ile Memiş, Bir Kez Gönül Yıktın İse, Anadolu İmecesi, Amerikalı Bir Çocuk'tan Mustafa Kemal'e Mektup Var, Kut'ul Amare, Mehmet'in Merhameti, Şımarık Fil, Küçük Prens, Adil Ülke, Kardeşim, Bayram Yeri, Göç Destanı, Öyle Denmez, Mimar Sinanla Bir Gün, Küçük Ressam, Bir Kış Öyküsü, Son Martı, Ampulün İlk Yanışı, Lagari Hasan Çelebi ve Dünyanın İlk Roket Denemesi, Esmerelda'nın Şarkısı”; in the 7th grade MoNE textbook;“Bir Dünya Düşünürüm, Ana İşsiz Kalınca, Korku, Atatürk'ü Gördüm Düşümde, Mürefteli Kadınlar ve Emin Astasubay, Sığırtmaç Mustafa'nın Öyküsü, Gün Doğacak, Kitaplarla Kurulan Dostluk, Okumak Düşünmek İçindir, Hayat O Gün Çok Güzeldi, Tahta Bisiklet, Kaplumbağayla İki Ördek, Kızgın Bir Lira, Bir Adam, Bir Köy, Bir Orman, Adını Göklere Yazdıran Çocuk, Yusufçuk, A Harfi, Anadolu'da Kilim Demek, Nasreddin Hoca Hikayeleri, Futbolcu Olmaya Karar Vermiştim, Bilim İnsanı Öyküleri, Aşık Veysel Şatıroğlu, Ağaçtan Oyma Su Tası”; in the 7th grade Dörtel Publishing textbook;“Kara Toprak, Eskici, Uçun Kuşlar, Anadolu'da Kilim Demek, Gelir Nevruz Bayramı, Arıları Sulama Vakfı, Bayrak ve Cumhuriyet, Ben Mustafa Kemal'im, Van Gölü'nün Şafağı, Özür, Bir Kelaynak Anlatıyor, Kırın Tepesindeki Ağaca Övgü, Acemi Güreşçi, Sağlık, Görüşme, Jimnastik Dersinde, Kefil, Selim, Galata Köprüsü, En İyi Arkadaş, Tiyatrolar, Kamyon, Martı Jonathan Livingston, Bilim İnsanı Öyküleri, Aşık Veysel Şatıroğlu, Ağaçtan Oyma Su Tası”; in the 8th grade MoNE textbook;“Kaşağı, İnsanla Güzel, Vatan Sevgisini İçten Duyanlar, Göç Destanı, Kalbim Rumeli'de Kaldı, Ayaz'ın Definesi, Bayrağımızın Altında, Kınalı Ali'nin Mektubu, Bir Bayrak Rüzgar Bekliyor, Yılkı Atı, Masal Ağacı, Portakal, Kaldırımlar, Türkiye, İstanbul'la Hasbihal, Rüzgar, Simit ve Peynirle, Bilim İnsanı Öyküleri, Haritada Bir Nokta, Yaşamaya Dair, Karagöz, Gündüzünü Kaybeden Kuş”; and in the 8th grade Ferman Publishing textbook;“Tuzağa Düşen Ceylan, Forsa, Anadolu'da Tuzun da Bir Sözü Var, Ağaçlar Al Giydi Kuşlar Dillendi, Beyaz Diş, Pastör'ün Savaşı, Akıl Aydınlığında, Türkiye'm, Bebeklerin Ulusu Yok, Çömlekçi Baba, Güreş, Lokman Hekim'in Masalı, Hastahane, Ressam için Zili Çalın, San'at, Bir Kış Öyküsü, Selim'i Anarım, Mustafa Kemal'in Kağnısı, Şu Sonsuz Koşu, Dua Tepesi”were identified as literary texts. Subsequently, sensitivity domains in the aforementioned literary texts were identified, and the data were analyzed using the MAXQDA Data Analysis Program. As a result of examining textbooks published by the MoNE and private publishing houses in terms of the frequency of sensitivities and the number of sensitivity items they contain, a significant difference was found in the frequency of sensitivities. While the frequency value of sensitivities in textbooks published by private publishing houses was (f: 643), this value was (f: 588) in MoNE textbooks. It was concluded that textbooks published by private publishing houses include sensitivities more frequently than MoNE textbooks. A significant difference was also found in terms of the number of sensitivity items contained in the textbooks. While the number of sensitivity items included in MoNE textbooks was 31, this number was determined to be 30 in textbooks published by private publishing houses. It was concluded that MoNE textbooks contain a greater number of sensitivity items. It was determined that the highest number of sensitivity domains was included at the 6th and 7th grade levels. The number of sensitivity domains included in textbooks at these grade levels is 28. It was observed that all sensitivity domains were included in the textbooks except sensitivity to empathy and sensitivity to gender equality. The most frequently included sensitivity domain was sensitivity to national values, while the least included sensitivity domain was sensitivity to self-confidence. It was observed that the textbooks show a gradual increase in the frequency of sensitivities up to the 7th grade, whereas this increase does not continue in the 8th grade. It was concluded that 8th grade textbooks lag behind other grade levels both in terms of sensitivity frequency (f: 252) and the number of sensitivity items they contain. In addition to the recommendation to include texts containing this sensitivity domain, which is not present in Turkish language textbooks, in order to develop or enhance individuals' empathy skills, it is believed that conducting studies examining Turkish language curricula in terms of sensitivity education—since textbooks are prepared in line with curricula—will contribute to the field and to social life.
Benzer Tezler
- Yazınsallık açısından Türkçe ders kitaplarındaki metinler üzerine bir değerlendirme
An evaluation of the texts in the Turkish course books in terms of literariness
SAFİYE KARABABA
Doktora
Türkçe
2022
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitimin Kültürel Temelleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞEGÜL BAYRAKTAR
PROF. DR. NURETTİN ÖZTÜRK
- Ortaokul Türkçe ders kitaplarının çocuk hakları açısından incelenmesi
The analysis of secondary school Turkish textbooks in terms of children's rights
MELİK ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Eğitim ve ÖğretimVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZİHNİ MEREY
- Yabancılara Türkçe öğretiminde Ömer Seyfettin'in Kaşağı ve Perili Köşk adlı hikâyelerinin a1-a2 sevyesine uyarlanması
Adaptation of stories named Kaşağı and Peri̇li̇ Köşk by Ömer Seyfetti̇n to a1-a2 levels in teaching Turkish to foreing students
ADEM KUTLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Eğitim ve ÖğretimGazi ÜniversitesiTürkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUAMMER NURLU
- 7. sınıf Türkçe ders kitaplarındaki metinlerin kök değerler açısından incelenmesi
Examination of texts in 7th grade Turkish textbooks in terms of root values
ABDUSSELAM KÖSE
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimFırat ÜniversitesiTürkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞENER DEMİREL
- Ortaöğretim öğrencilerinin söz sanatlarına ve söz sanatları öğretimine yönelik görüşleri
The views of sedondary education students on rhetoric and the teaching of rhetoric
MERVE BETUR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiEğitimin Kültürel Temelleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. CANAN ASLAN