Göbeklitepe hayvan sembollerinin Şamanizmle benzerlikleri bağlamında göstergebilimsel analizi
Semiotic analysis of the animal symbols at Göbeklitepe in the context of their similarities with Shamanism
- Tez No: 989415
- Danışmanlar: DOÇ. DR. GONCA UNCU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Radyo-Televizyon, Radio and Television
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Marmara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Radyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Görsel İletişim ve Dijital Medya Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışması, neolitik dönemin en dikkat çekici anıtsal yapısı olan Göbeklitepe'deki hayvan sembolizmini incelemekte ve bu sembolizmin Avrasya coğrafyasında gayet yaygın olan Şamanizm inanç sisteminde yer alan kavramlarla olan muhtemel benzerliklerini Roland Barthes'ın göstergebilimsel analizi aracılığıyla yorumlamayı amaçlamaktadır. Araştırmanın ana sorusu:“Göbeklitepe'de görülen hayvan sembollerinin Şamanizm'de yer alan erk hayvanlarıyla nasıl bir potansiyel bağlantısı olabilir?”Araştırmanın alt soruları ise:“Bu hayvan sembolleri Şamanik ritüellerde nasıl bir rol almaktadır?”ve“İnsan-ruh ve hayvan temalarını iç içe geçiren ritüeller ve sembolizmle kurulan anlam sistemlerinin o dönemin kültürel ve inanç biçimlerini nasıl yansıtmaktadır?”şeklindedir. Göbeklitepe gibi yazıdan yoksun bir kültür söz konusu olduğundan, araştırma veri incelemesi ve görsel veri analizine dayalıdır. Bu sebeple, çalışmanın odak noktasında bu sorulara Göbeklitepe'deki kazılardan, kazı raporlarından elde edilen verilerden, bilimsel makale ve dergilerden, klasik ve çağdaş etnografik çalışmalardan, Göbeklitepe ve Şamanizm konularında literatüre katkısı olan kişilerin eserlerinden faydalanılarak bu verilerin Roland Barthes'ın göstergebilimsel analiz tekniği ile harmanlanması ve yeniden yorumlanmasıyla yanıt aranmıştır. Göbeklitepe'nin T biçimli dikili taşları üzerinde yer alan yılan, akrep, boğa, koç, yaban domuzu, turna, kartal, akbaba, aslan ve tilki gibi figürler, yalnızca dönemin fauna betimlemeleri değil, aynı zamanda derin kültürel ve kozmolojik anlamlar taşıyan birer gösterge olarak ele alınmaktadır. Bu hayvan figürlerinin seçilmesinde; arkeolojik literatürde yoğun atıf alan, sembolik ve ritüel açıdan anlam oluşturma potansiyeli yüksek, Barthesçı üç düzeyli analize (düzanlam–yananlam–mit) uygun olmaları belirleyici olmuştur. Araştırmanın kapsamında Göbeklitepe'deki taşlara işlenmiş hayvan figürleri ve betimlemeleri incelenerek semboller ve ikonografi üzerine disiplinler arası literatür taramasına yer verilmiştir. Ayrıca Roland Barthes'ın iki düzeyli anlam arama modeli ile kuramsal çerçeve oluşturulmaktadır; antromorfik unsurlar, geometrik formlar ve ikonografik ögeler kapsam dışı bırakılmıştır. Araştırmanın sınırlılıklarında arkeolojik verilerin yapılan kazılarla değişkenlik gösterebileceği, planlanan kazı faaliyetlerinin çok küçük bir kısmının henüz hayata geçmiş olması, arkeolojik alanın erişilebilirliği, Şamanizm'in tarihsel çeşitliliği ve göstergebilimsel analizin yoruma dayalı olması gerçeği yer almaktadır. Bu araştırmanın yöntemi, nitel araştırma yöntemi üzerine yoğunlaşılan ayrıca Roland Barthes'ın göstergebilimsel analiz çerçevesinde yorumlamalarla desteklenmesine dayanmaktadır. Literatür taraması beraberinde bahsi geçen hayvan figürlerinin hem denotatif (düz anlam) hem de konotatif (yan/sembolik anlam) katmanları araştırılmıştır. Bu analizde, hayvanların dikilitaşlara işlenmesindeki amacın, avcılık başarısı ve göstergesinden ziyade, toplulukların inanç sistemleri ve ritüelleri ile ilişkilendirilmiş ruhsal güçleri, koruyuculuğu ve rehberliği temsil etmek olduğu fikrine ulaşılmıştır. Tez, Göbeklitepe figürleriyle Şamanizm'deki erk hayvanları (ruh rehberleri) kavramı arasında güçlü yapısal bağlantılar olduğunu ortaya koymaktadır. Şamanizm uygulamalarında ruhsal yolculuklara aracılık eden veya farklı kozmik katmanlarla (yeraltı/gök) bağlantı kuran bu kutsal hayvan ruhlarının rolü, Göbeklitepe'de devasa anıtlar üzerine yerleştirilmiş hayvan imgelerinin işleviyle karşılaştırılmıştır. Bu karşılaştırmalı inceleme, Göbeklitepe'nin bir avcı-toplayıcı merkezi olmaktan çok, karmaşık bir ritüel merkezi olduğunu ve buradaki inanç sisteminin, daha sonraki Şamanizm pratiklerinde görülen doğa ve hayvan ruhlarıyla iletişim odaklı inançların bir benzeri olabileceğini güçlü bir şekilde desteklemektedir. Tezin özgün katkısı, Göbeklitepe hayvan sembolizmini Roland Barthes'ın göstergebilimsel methodu çerçevesinde çözümleyerek, hayvan figürleri tekil imgeler olarak değil, mit üreten ve ideolojik manalar barındıran bütüncül bir gösterge olarak ele almasıdır. Bu sayede tez, arkeoloji, dinler tarihi ve göstergebilim disiplinleri arasında kuramsal bir köprü kurmaktadır. Neolitik dönem inanç anlayışının sadece maddi kalıntılarla değil, sembolik ve anlatısal unsurlar üzerinden de okunabileceğini göstermektedir. Bu haliyle çalışma, Göbeklitepe ve benzeri keşfedilmiş veya keşfedilmeyi bekleyen erken kutsal alanlar üzerine yapılacak sonraki araştırmalar için yöntemsel ve kuramsal bir referans haritası ortaya koymaktadır. Literatürde Göbeklitepe hayvan figürleri genellikle avcılık, totemizm, bereket ya da kozmik sembolizm bağlamında değerlendirilmiş; ancak bu figürlerin nasıl bir anlamlandırma düzeni içinde işlediği, hangi görsel kodlar vasıtasıyla tekrar üretildiği ve kolektif toplumsal bilinçte nasıl“doğal”bir kutsiyet inşa ettiği soruları yeterince tartışılmamıştır. Bu tez, Göbeklitepe üzerine yapılan arkeolojik, ikonografik ve dinsel yorumların büyük oranda betimleyici, işlevsel veya tipolojik düzeyde kaldığı mevcut literatürde ciddi bir boşluğu doldurmaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, göstergebilimsel çözümleme aracılığıyla Göbeklitepe'deki hayvan figürlerinin rastlantısal, dekoratif veya sadece maddi bağlamlarla açıklanamayacak; aksine belli tekrarlar, zıtlıklar ve anlamsal devamlılıklar üzerinden inşa edilmiş, bilinçli ve sistemli bir görsel dil oluşturduğunu ortaya koymuştur. Roland Barthes'ın mit çözümlemesi doğrultusunda ele alındığında, bu görsel dilin Neolitik döneme ait insan–doğa–ruh ilişkisini“doğallaştıran”bir anlamlandırma sistemi oluşturduğu anlaşılmaktadır. Öte yandan Göbeklitepe hayvan sembolizminin Şamanizm'le örtüşen, mit üreten ve anlamı sistematik şekilde yapılandıran bir görsel dil oluşturduğunu göstererek, Neolitik dönemin sembolik dünyasını göstergebilimsel bir pencereden yeniden okumayı mümkün kılmıştır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the animal symbolism at Göbeklitepe, the most remarkable monumental structure of the Neolithic period, and aims to interpret its possible similarities to concepts found in the Shamanism belief system, which is quite widespread in the Eurasian geography, through Roland Barthes' semiotic analysis. The main question of this research is:“What potential connection might the animal symbols seen at Göbeklitepe have with the power animals in Shamanism?”The sub-questions of the research are:“What role do these animal symbols play in Shamanic rituals?”and“How do the rituals and symbolism that intertwine human-spirit and animal themes reflect the cultural and belief systems of that period?”Since Göbeklitepe is a culture devoid of writing, the research is focused on data analysis and visual data analysis. Therefore, the focus of this study is to seek answers to these questions by utilizing data obtained from the excavations at Göbeklitepe, excavation reports, scientific articles and journals, classical and contemporary ethnographic studies, and the works of individuals who have contributed to the literature on Göbeklitepe and Shamanism, and by blending and reinterpreting this data using Roland Barthes' semiotic analysis technique. The figures of snakes, scorpions, bulls, rams, wild boars, cranes, eagles, vultures, lions, and foxes found on the T-shaped megaliths of Göbeklitepe are considered not only depictions of the fauna of the period but also signs carrying deep cultural and cosmological meanings. The selection of these animal figures was based on their frequent references in archaeological literature, their high potential for creating symbolic and ritual meaning, and their suitability for Barthesian three-level analysis (denotation-connotation-myth). This research examines the animal figures and depictions carved into the stones at Göbeklitepe, incorporating an interdisciplinary literature review on symbols and iconography. Furthermore, a theoretical framework is established using Roland Barthes' two-level model of meaning-seeking; anthropomorphic elements, geometric forms, and iconographic elements are excluded from the scope. Limitations of the research include the variability of archaeological data depending on the excavations, the fact that only a small portion of the planned excavation activities have been carried out so far, the accessibility of the archaeological site, the historical diversity of Shamanism, and the fact that semiotic analysis is based on interpretation. The research methodology focuses on qualitative research methods and is supported by interpretations within the framework of Roland Barthes' semiotic analysis. The literature review investigates both the denotative (literal meaning) and conotative (secondary/symbolic meaning) layers of the aforementioned animal figures. This analysis concludes that the purpose of depicting animals on the megaliths was not to represent hunting success or an indicator of it, but rather to represent spiritual powers, protection, and guidance associated with the belief systems and rituals of the communities. The thesis reveals strong structural connections between the Göbeklitepe figures and the concept of power animals (spirit guides) in Shamanism. The role of these sacred animal spirits, which mediate spiritual journeys or connect with different cosmic layers (underworld/sky) in Shamanistic practices, is compared with the function of the animal images placed on the massive monuments at Göbeklitepe. This comparative study strongly supports the idea that Göbeklitepe was more of a complex ritual center than a hunter-gatherer center, and that its belief system may have been similar to the beliefs focused on communication with nature and animal spirits seen in later Shamanistic practices. The original contribution of this thesis lies in analyzing the animal symbolism of Göbeklitepe within the framework of Roland Barthes' semiotic method, treating animal figures not as singular images, but as holistic signs that generate myths and contain ideological meanings. In this way, the thesis establishes a theoretical bridge between the disciplines of archaeology, history of religions, and semiotics. It demonstrates that the belief system of the Neolithic period can be read not only through material remains but also through symbolic and narrative elements. Thus, the study provides a methodological and theoretical reference map for future research on Göbeklitepe and similar early sacred sites that have been discovered or are yet to be discovered. In the literature, Göbeklitepe animal figures have generally been evaluated within the context of hunting, totemism, fertility, or cosmic symbolism; however, questions of how these figures operate within a system of meaning-making, through which visual codes they are reproduced, and how they construct a“natural”sacredness in the collective social consciousness have not been sufficiently discussed. This thesis contributes to the archaeological, iconographic, and religious research conducted on Göbeklitepe.
Benzer Tezler
- Din arkeolojisinin imkânı ve Göbeklitepe
The possibility of archeaology of religion and Göbeklitepe
BİLAL TOPRAK
Doktora
Türkçe
2019
Dinİstanbul ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ŞİNASİ GÜNDÜZ
- Göbeklitepe sembollerinin günümüz seramik ve çini yüzeylerde yorumlanması
Interpretation of Göbeklitepe symbols on modern ceramic and tile surfaces
BURAK GÜLBAĞÇA
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
ArkeolojiDokuz Eylül ÜniversitesiGeleneksel Türk Sanatları Ana Sanat Dalı
DOÇ. SERAP IŞIKHAN
- Göbekli tepe dikili taşlarının görsel olarak incelenmesi ve seramik formlara uygulanması
Visual examination of göbekli tepe obelisks and their application to ceramic form
SELMA GENÇEL
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2025
Güzel SanatlarSüleyman Demirel ÜniversitesiSanat ve Tasarım Ana Sanat Dalı
PROF. DR. MUSTAFA GENÇ
- Göbeklitepe anıtsal yapılarının seramik form ve yüzeylerde yorumlanması
The interpretation of Gobeklitepe monumental structures on ceramic form and surfaces
MEHMET TOPRAKLI
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Güzel SanatlarSelçuk ÜniversitesiSeramik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN NUMAN SUÇAĞLAR
- Göbeklitepe kalıntılarının sembolizm ve sanat ile ilişkisi
The relationship of Göbeklitepe residents and symbolism and art
ESRA TERKOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Güzel SanatlarAltınbaş ÜniversitesiPlastik Sanatlar Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ FIRAT ARAPOĞLU