Aristoteles'in organik evren tasavvurundan modern mekanistik evren tasavvuruna geçişteki süreklilikler ve kopuşlar
Continuities and discontinuities in the transition from the Aristotelian organic worldview to the modern mechanistic worldview
- Tez No: 990775
- Danışmanlar: PROF. DR. ALİ UTKU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Felsefe, Bilim ve Teknoloji, Philosophy, Science and Technology
- Anahtar Kelimeler: Bilim felsefesi, Bilim tarihi, Felsefe tarihi, Science philosophy, History of science, Philosophy history
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Atatürk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İnsanlığın evren tasavvurunda yaşanan en köklü paradigma değişimlerinden biri olan Aristotelesçi Organik Evren Tasavvurundan erken modern dönemin Mekanistik Evren Tasavvuruna giden yolda ortaya çıkan hem süreklilikleri hem de radikal kopuşları felsefi, bilimsel ve tarihsel açılardan analiz etmek bu tezin amacıdır. Antik Yunan ve Helenistik dönem ile Orta Çağ Hristiyan ve İslam dönemlerinde biçimlenen organik kozmos anlayışı evreni canlı, amaçlı ve hiyerarşik bir bütün olarak tasarlar. Rönesans'la hız kazanan ve bilimsel devrimlerin yaşandığı 17. yüzyılda ortaya çıkan mekanistik tasavvur ise evreni matematiksel yasalarla işleyen bir makine olarak yeniden tanımlamıştır. Tez, bu dönüşümde süreklilik arz eden kavramları (düzen, kozmik uyum, teleolojik yorumlar, vd.) ve radikal kopuşları (Dünya'nın merkeziliğinin yitirilmesi, nitel nedensellikten nicel neden–sonuç ilişkilerine geçiş, fizik-metafizik ayrımının daralması, vd.) analitik bir çerçevede tartışmaktadır. Bu analizi gerçekleştirmek üzere çalışma, tarihsel‐karşılaştırmalı yöntemle felsefi metin okumasını birleştirerek dört safhayı mercek altına alır: (1) Aristoteles'in organik evren doktrini ve Ay altı–Ay üstü ayrımı, (2) Helenistik ve Orta Çağ sentezleri, (3) Copernicus, Tycho Brahe, Kepler ve Galileo'nun gökbilimsel yenilikleri ve Francis Bacon'un bilimsel metodolojisiyle başlayan, geometrik‐matematiksel paradigma kayması, (4) Descartes ve Newton'un evrensel mekanik yasalarla zirveye taşıdığı determinist mekanik dünya resminin oluşumu. Birincil kaynak okumaları ile modern ikincil literatür birlikte değerlendirilmiş, nitel analizle kavramsal süreklilikler ortaya konmuştur. Araştırma, organik tasavvurun kozmos‐metafizik bağı ve makrokozmos‐mikrokozmos analojisinin, mekanik modele rağmen büsbütün ortadan kalkmadığını göstermektedir. Yeni Çağ'ın bilim insanları evreni matematiksel olarak yeniden düzenlerken bile kozmik uyum ve tanrısal tasarım düşüncesini korumuşlardır. Öte yandan, yüksek hassasiyetli gökyüzü gözlemleri, gezegenlerin yörünge yasaları ve evrensel çekim postülası, nitelikler yerine nicelikleri merkeze alarak organik yapının kavramsal temellerini büyük ölçüde aşındırmıştır. Newtoncu dünya makinası kavramı, evreni içkin yasalarla kendi kendine işleyen bir sistem olarak kavramsallaştırmış; Tanrı'nın rolünü saati kurup geri çekilen bir saatçiye indirgemiştir. Sonuç bölümünde, mekanik tasavvurun 18. yüzyıldan günümüze dek evren‐bilgi‐etik ilişkisini nasıl yeniden tanımladığı, fakat çağdaş kozmolojide beliren yeni soruların determinizmi kısmen sorgulamakta olduğu vurgulanmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to analyze from philosophical, scientific and historical perspectives the transition from the Aristotelian conception of the organic universe to the mechanistic conception of the universe of the early modern period, one of the most radical changes in humanity's attempt to understand the universe. While the organic conception of the cosmos shaped in ancient Greek, Hellenistic, medieval Christian and Islamic traditions envisioned the universe as a living, purposeful and hierarchical whole, the scientific revolution, which gained momentum with the Renaissance, redefined the universe as a machine functioning according to mathematical laws. The thesis discusses the concepts of continuity (order, cosmic harmony, teleological interpretations) and radical ruptures (the loss of the Earth's centrality, the shift from qualitative causality to quantitative cause-effect relations, the narrowing of the distinction between metaphysics and physics) in this transformation in an analytical framework. The study combines the historical-comparative method with the reading of philosophical texts, focusing on four phases: (1) Aristotle's doctrine of the organic universe and the distinction between the sublunar and supramundane; (2) Hellenistic and medieval syntheses; (3) the geometric-mathematical paradigm shift that began with the astronomical innovations of Copernicus, Tycho Brahe and Kepler; (4) the deterministic picture of the world, culminating in the universal mechanical laws of Descartes and Newton. Primary source readings and modern secondary literature were evaluated together, and conceptual continuities were revealed through qualitative analysis. The research shows that the“cosmos-ethical”link and the macrocosmos-microcosmos analogy of the organic imagination did not disappear completely despite the mechanical model: Copernicus, Kepler and Galileo retained the idea of cosmic harmony and divine design even as they mathematically reorganized the universe. On the other hand, Tycho Brahe's high-precision observations, Kepler's laws of ellipses, and Newton's postulate of universal gravitation greatly eroded the conceptual foundations of organic structure by focusing on quantities rather than qualities. The Newtonian concept of the world machine conceptualized the universe as a self-operating system with immanent laws, reducing God's role to that of a clockmaker who winds the clock and retreats. The conclusion emphasizes how the mechanistic conception has redefined the relationship between the universe-knowledge-ethics from the 18th century to the present, but how new questions emerging in contemporary cosmology partially question determinism. The thesis thus demonstrates that understanding the universe within the tense continuum of organic and mechanistic models provides a dynamic framework for both scientific progress and philosophical reflection.
Benzer Tezler
- Aristoteles ve Newton fiziğinde doğa anlayışı
The Concept of nature in Aristotele`s and Newton`s physics
EROL ÖZDEMİR
- Eski Yunan`da tragedyanın siyasal rolü
The Political role of Greek tragedy in ancient Greece
BANU KILAN
Yüksek Lisans
Türkçe
1998
Siyasal BilimlerAnkara ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ALİ AĞAOĞULLARI
- Plastik sanatlarda matematik
Başlık çevirisi yok
NURİ KARA
Sanatta Yeterlik
Türkçe
2000
Güzel SanatlarMarmara ÜniversitesiResim Ana Sanat Dalı
PROF. DR. METİN ŞAHİNOĞLU
- Aristoteles ve Gazzâli'nin ruh anlayışlarının karşılaştırması
Comparison of Aristotle and Gazzali's understandings of the soul
TUFAN KAŞIK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
FelsefeIğdır ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMEL SÜNTER