Anadolu sahası Türk kültüründe taş
Stone in Turkish culture of the Anatolian region
- Tez No: 991512
- Danışmanlar: PROF. DR. SALAHADDİN BEKKİ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Halk Bilimi (Folklor), Turkish Language and Literature, Folklore
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
İnsanoğlunun çevresindeki dünyayı anlamlandırma çabasında tabiat, insanın en temel sorgulama ve keşif alanı olarak öne çıkmıştır. Bunun bir sonucu olarak insan, doğayı ve onun unsurlarını anlam dünyasının büyük bir parçası olarak görmüştür. İnsanlar bu anlam arayışı içinde taşlara da özel anlamlar yüklemiştir. Tarihsel süreç içerisinde, taşın anlamı farklı coğrafyalarda ve farklı kültürlerde benzer biçimde şekillenmiştir. Her kültür, taşın yaşamsal ve kutsal özelliğini kendi inanç sistemine dâhil etmiş ve onu bir kült objesi haline getirmiştir. Kazandığı bu kutsal statü sayesinde taş, insanların manevi dünyasında derin izler bırakan, saygı duyulan ve kutsal kabul edilen bir varlık hâlini almıştır. Türk kültürünün derinliklerinde yer alan Gök Tanrı inancında da taşın yaşamsal ve kutsal özelliklerinin yansımalarını görmek mümkündür. Bu dönemlerde Türkler, yer-su inancı ve atalar kültünün bir yansıması olarak tabiattaki diğer unsurlar gibi taşların da bir ruhu olduğunu kabul edip gizil güçlerinin bulunduğunu düşünmüşlerdir. Bu sebeple de çeşitli taşlara farklı anlamlar yükleyerek, bu taşlar etrafında birçok inanış ve uygulama meydana getirmişlerdir. Taşları ziyaret edip etrafında dolaşarak, içlerinden geçerek, el sürerek, öperek, üstlerinde taşıyarak ya da evlerinde bulundurarak bereket, uğur ve sağlık temenni etmişlerdir. Gök Tanrı inancından İslamiyet'in kabulüne uzanan süreç, Türklerin kültürel belleklerinde yer alan pek çok inanış ve uygulama gibi taşla ilgili ritüellerin de yeni bir form kazanmasına neden olmuştur. Bu süreçte taşa yüklenen anlamlar ve onunla ilgili uygulamalar, İslamî bir kimlik kazanarak varlığını sürdürmeyi başarmıştır. Bu bağlamda eski Türk inançlarında kutsal kabul edilen bazı taşlar, İslamî dönemde evliya mezarlarıyla, türbelerle veya kutsal mekânlarla ilişkilendirilerek yeni bir anlam kazanmıştır. Bu taşlar, şifa bulmak veya dilek dilemek için ziyaret edilmiştir. Günümüzde Anadolu'nun pek çok yerinde görülen taşla ilgili inanış ve uygulamalar, bu kültürel sürekliliğin canlı tanıklarıdır. Anadolu'da canlı bir şekilde yaşatılan bu inanış ve uygulamalar dikkate alındığında, Türk kültüründe taşın sembolik anlamlarla yüklü bir fenomen olduğu görülür. Çalışmada Türk kültüründe taş konusu fenomenolojik yöntem ve halk biliminin işlevsel kuramı esas alınarak incelenmiştir. Çalışmanın amacı bireylerin yaşadıkları ortak deneyimlerden hareketle taşın, Türk kültüründeki yerini ortaya koymak olmuştur. Bu kapsamda taşın, insan-doğa-kutsal üçgenindeki önemi ve konumu Anadolu'daki halk inanış ve uygulamaları ile halk hekimliği pratiklerinin somut verileri ışığında tespit edilmiştir. Bunun yanında Anadolu'nun sosyal ve kültürel dokusunu anlamak için taşların kullanıldığı sempatik büyüler, çocuk oyunları ve kültürel miras niteliğindeki taşların işlevsel özellikleri üzerinde durulmuştur. Böylelikle Türk kültüründe taşın özel ve genel anlamlarının nasıl sembolleştiği ve millî kültürün oluşmasına nasıl katkı sağladığı gösterilmeye çalışılmıştır.
Özet (Çeviri)
In humanity's effort to make sense of the world around them, nature has emerged as the most fundamental area of inquiry and discovery. As a result, humans have viewed nature and its elements as a significant part of their world of meaning. In this search for meaning, people have also attributed special meanings to stones. Throughout history, the meaning of stones has taken shape in similar ways across different geographies and cultures. Each culture has incorporated the vital and sacred properties of stones into its belief system and turned them into cultural objects. Thanks to this sacred status, stones have become respected and revered entities that leave deep traces in the spiritual world of humans. Reflections of the vital and sacred properties of stones can also be seen in the Sky God belief, which is deeply rooted in Turkish culture. During this period, Turks accepted that stones, like other elements in nature, had a spirit and possessed hidden powers, as a reflection of the earth-water belief and ancestor cult. For this reason, they attributed different meanings to various stones and developed many beliefs and practices around them. They wished for prosperity, good luck, and health by visiting stones, walking around them, passing through them, touching them, kissing them, carrying them, or keeping them in their homes. The process from the belief in the Sky God to the acceptance of Islam led to the rituals related to stones, like many other beliefs and practices in the cultural memory of the Turks, taking on a new form. During this process, the meanings attributed to stones and the practices related to them managed to survive by acquiring an Islamic identity. In this context, some stones considered sacred in ancient Turkish beliefs gained new meaning in the Islamic period by being associated with the graves of saints, shrines, or sacred places. These stones were visited to seek healing or make wishes. The beliefs and practices related to stones seen in many parts of Anatolia today are living witnesses to this cultural continuity. Considering these beliefs and practices, which are still alive in Anatolia, it is evident that stone is a phenomenon laden with symbolic meanings in Turkish culture. The study examines the subject of stone in Turkish culture based on the phenomenological method and the functional theory of folklore. The aim of our study is to reveal the place of stone in Turkish culture based on the shared experiences of individuals. In this context, the importance and position of stone in the human-nature-sacred triangle has been determined in light of concrete data from folk beliefs and practices and folk medicine practices in Anatolia. In addition, in order to understand the social and cultural fabric of Anatolia, the characteristics of stones used in sympathetic spells, children's games and stones that constitute cultural heritage have been emphasized. In this way, an attempt has been made to show how stones symbolize specific and general meanings in Turkish culture and how they contribute to the formation of national culture.
Benzer Tezler
- Anadolu sahası Türk masallarında taş
Stone in Turkish tales set in Anatolia
HİLAL ŞİMŞEK EĞER
Yüksek Lisans
Türkçe
2020
Türk Dili ve EdebiyatıNecmettin Erbakan ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AZİZ AYVA
- Anadolu sahası Türk masallarında erkeklikler
Masculinities in Anatolian field Turkish tales
MEHMET DALDAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Halk Bilimi (Folklor)Ankara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiHalk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÖCAL OĞUZ
- Anadolu sahası menâkıbnâmelerinde ışık kültü
The cult of light in the Anatolian manaqibnamas
AYŞENUR İREN KESİCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Beykent ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HATİCE AYCAN AYDOĞAN
- Sivas şehrinin kültür coğrafyası (Maddi kültür öğelerine göre)
Cultural geography of Sivas city (According to the elements of material culture)
GÖKÇE DİNÇER
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
CoğrafyaOndokuz Mayıs ÜniversitesiCoğrafya Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMALETTİN ŞAHİN
- Anadolu sahası Türk kültüründe törensel yemekler
Ceremonial meals in Anatolian field Turkish culture
SONGÜL ERMEÇLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Halk Bilimi (Folklor)Nevşehir Hacı Bektaş Veli ÜniversitesiTürk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÇERİBAŞ