Sessiz bir üretim belleği: Trabzon çömlekçiliği
A silent production memory: Pottery in Trabzon
- Tez No: 992361
- Danışmanlar: DOÇ. AYŞE KURŞUNCU AYDOĞU
- Tez Türü: Sanatta Yeterlik
- Konular: El Sanatları, Güzel Sanatlar, Crafts, Fine Arts
- Anahtar Kelimeler: Kentsel bellek, Kolektif bellek, Kültürel bellek, Mekansal bellek, Ortak tarihi bellek, Postbellek, Toplumsal bellek, Örgütsel bellek, Urban memory, Collective memory, Cultural memory, Spatial memory, Common historical memory, Postmemory, Social memory, Organizational memory
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Seramik ve Cam Ana Sanat Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Osmanlı dönemi Trabzon'unda adı geçen ancak günümüze maddi izleri ulaşmamış seramik üretimini inceleyen araştırmanın odağında, adını 1526'dan önce alan Çömlekçi Mahallesi yer alır. Üretim sona ermiş olsa da, mahallenin adı, bu zanaatin kent belleğinde bıraktığı izi taşımaya devam etmektedir. Trabzon'un tarihine, ticaretine ve liman kenti kimliğine dair çok sayıda yayın bulunmasına karşın, seramik üretiminin nerede yapıldığı, kimler tarafından yürütüldüğü ve gündelik yaşamla kurduğu ilişki büyük ölçüde belirsizdir. Bu sebeple araştırmanın çıkış noktasını, Trabzon'da seramik üretiminin varlığına işaret eden dolaylı izler oluşturmaktadır. Çömlekçi Mahallesi'nin adının yüzyıllar boyunca korunmuş olması, bu zanaatin varlığını ispatlasa da, yazılı belgelerde ustalara, atölyelere ve üretim süreçlerine dair bilginin yokluğu, bu üretimin tarihteki görünmezliğinin altını çizmektedir. Klasik anlamda bir üretim tarihi ya da teknik seramik incelemesi olarak kurgulanmayan bu tezde, Osmanlı dönemine ait siciller, seyahat anlatıları ve kent tarihi çalışmaları karşılaştırılarak, seramik üretiminin gündelik yaşamdaki yeri okunmaya çalışılmıştır. Özellikle 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında yaşanan göçler ve Mübadele süreciyle belirginleşen değişimler, mekâna bağlı ustalığın kuşaklar arası geçişini engellemiş; atölye içinde ve uygulama sırasında aktarılan bölgeye özgü tecrübenin de kaybolmasına sebep olmuştur. Çalışma, üretimin belirli bir topluluğa ait olduğunu ileri sürmemekle birlikte, sözlü tarih kayıtlarında zanaatin Rum zanaatkârlarla ilişkilendirilmesi ve mahallenin etnik yapısındaki görece süreklilik nedeniyle, araştırma hattını bu bellek üzerinden kurmaktadır. Trabzon'dan giden mübadillerin Yunanistan'da, Nea Trapezounta, Pierya bölgesine, yerleştirildikleri bilgisi üzerine, yerinde inceleme yapılmış ancak üretimin sürdüğünü gösteren somut verilere ulaşılamamıştır. Çömlekçi Mahallesi küçük ölçekte ele alınarak, üretim ile mekân arasındaki ilişki incelenmektedir. Limana yakın konumu ve ticaret yollarıyla kurduğu bağ, seramik üretiminin küçük ve kentin gündelik ihtiyaçlarına yönelik, düşük statülü ve yerel bir üretim biçimi olduğunu düşündürmektedir. Coğrafi koşullar da bu kırılgan yapıyı etkilemektedir. Sonuç olarak tezde, Trabzon çömlekçiliği, üretimin kayboluşu, ve sessizliği çerçevesinde ele alınmakta, mahalle, üretim sona ermiş olsa bile bellekte yaşamaya devam eden bir alan olarak değerlendirilmektedir. Zanaat, mekân ve hatırlama arasındaki ilişki, bu sessizlik üzerinden yeniden düşünülmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines ceramic production that existed in Ottoman-period Trabzon but has left no material traces to the present day. It focuses on the Çömlekçi Quarter, which derived its name from this production before 1526. Although production ceased, the name of the quarter continues to preserve the trace of this craft in urban memory. Despite extensive scholarship on Trabzon's history, trade, and identity as a port city, the location of ceramic production, its practitioners, and its relationship to everyday life remain largely unclear. The research therefore begins with indirect traces pointing to the existence of this production. While the continuity of the quarter's name confirms the presence of the craft, written sources provide little information on masters, workshops, or production processes, reinforcing its historical invisibility. Rather than presenting a conventional production history or technical analysis, the thesis draws on Ottoman court records, travel accounts, and urban history studies to interpret ceramic production within the framework of everyday life. The transformations brought by migration and the Population Exchange in the late nineteenth and early twentieth centuries disrupted the intergenerational transmission of place-based craftsmanship and led to the loss of locally embedded knowledge. Although the study does not assign production to a specific community, oral histories associate the craft with Greek artisans, and the relative continuity of the quarter's ethnic structure informs the research perspective. Fieldwork conducted in Nea Trapezounta, where migrants from Trabzon were settled, yielded no evidence of continued production. By examining the Çömlekçi Quarter on a small scale, the study explores the relationship between production and space. Its proximity to the port and trade routes suggests a small-scale, locally oriented, and low-status production serving the city's everyday needs. Geographical conditions also contributed to this fragile structure. In conclusion, the thesis approaches Trabzon pottery through its disappearance and silence, reconsidering the relationship between craft, space, and memory through the lens of loss.
Benzer Tezler
- Başlangıcından günümüze Türk sinemasına genel bir bakış ve yabancılaşma
A survey of Turkish cinema from beganning till today and alienation
TÜRKŞAN KARATEKİN
Yüksek Lisans
Türkçe
1998
Sahne ve Görüntü SanatlarıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSinema Televizyon Ana Sanat Dalı
PROF. SAMİ ŞEKEROĞLU
- 52 Hertz
52 Hertz
AHMET ŞENKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Sahne ve Görüntü Sanatlarıİstanbul Beykent ÜniversitesiSinema Televizyon Ana Sanat Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ TARIK AYLAN
- Toplu konut alanlarında simgesel performansa yönelik kullanım sonrası değerlendirme modeli
The post-occupancy evaluation model considering symbolic performance in mass housing settlements
ONUR KARAGENÇ
Doktora
Türkçe
2002
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. S. METE ÜNÜGÜR
- Bağlama çalıp söyleyen kadınların müzik performansının toplumsal cinsiyet açısından incelenmesi
Analysing the music performance of baglama-playing female singers in terms of gender
SEVAL EROĞLU
Doktora
Türkçe
2018
Müzikİstanbul Teknik ÜniversitesiMüzikoloji ve Müzik Teorisi Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. SONGÜL KARAHASANOĞLU
- Hollywood filmlerinde oryantalizmin yeniden üretimi
Reproduction of orientalism in Hollywood films
AYŞE NİHAN ALCA
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
SosyolojiKarabük ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. İBRAHİM YENEN