İşaret dili sözlük tipolojileri ve Türk işaret dili sözlükleri üzerine betimleyici bir çalışma
A descriptive study on sign language dictionary typologies and Turkish sign language dictionaries
- Tez No: 992434
- Danışmanlar: DOÇ. DR. FATMA BİNNUR ERDAĞI DOĞUER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: İşaret dili, Sign language
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, işaret dili sözlük bilimini kuramsal ve uygulamalı yönleriyle ele alarak Türk İşaret Dili (TİD) sözlüklerini tipolojik, yöntemsel ve işlevsel açıdan incelemeyi amaçlamaktadır. İşaret dilleri, görsel-uzamsal doğaları ve çok katmanlı dilbilgisel yapılarıyla konuşma dillerinden ayrılan doğal dillerdir. Buna karşın işaret dillerine yönelik sözlük çalışmaları, özellikle yöntemsel açıdan uzun süre sınırlı kalmıştır. Bu çalışma, işaret dili sözlükçülüğünü bütüncül bir çerçevede ele alarak bu alandaki boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Tezde öncelikle işaret dillerinin dilbilgisel özellikleri, sağır toplumu ve Türk İşaret Dili'nin tarihsel ve toplumsal gelişimi sözlük bilim ilkelerini daha iyi anlayabilmek için ele alınmıştır. Ardından işaret dili sözlüklerinin dünyadaki tarihsel gelişimi, sözlük türleri ve işaret dili sözlük biliminin temel ilkeleri tartışılmıştır. Derlem çalışmaları, lemmatizasyon, madde başı seçimi, sıralama stratejileri, işaretlerin çizim, fotoğraf, video gibi farklı gösterim biçimleri ile kullanıcı odaklı arama olanakları ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Ayrıca ikoniklik, ağızlama gibi işaret dillerine özgü dilbilimsel özelliklerin sözlüklerde nasıl ele alındığı araştırılmıştır. Çalışmanın uygulamalı bölümünde Türkiye'de hazırlanmış basılı ve çevrim içi TİD sözlükleri, uluslararası işaret dili sözlükçülüğü literatürü ışığında değerlendirilmiştir. Güncel Türk İşaret Dili Sözlüğü, Türk Dil Kurumu ve Millî Eğitim Bakanlığı tarafından hazırlanan sözlükler, bireysel girişimler ve terim sözlükleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu değerlendirmelerde sözlüklerin veri toplama yöntemleri, gösterim teknikleri, standartlaşma düzeyi ve kullanıcı ihtiyaçlarına uygunluğu incelenmiştir. Bu açılardan tez, TİD sözlüklerinin mevcut durumunu ortaya koymakta ve gelecekte hazırlanacak işaret dili sözlükleri için daha tutarlı, derlem temelli ve kullanıcı odaklı bir sözlük bilimi çerçevesi önermektedir. Çalışma, işaret dili sözlükçülüğüne hem kuramsal hem de pratik katkılar sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to examine dictionaries of Turkish Sign Language (TİD) from typological, methodological, and functional perspectives by addressing sign language lexicography in both its theoretical and applied dimensions. Sign languages are natural languages that differ fundamentally from spoken languages due to their visual–gestural modality and multilayered grammatical structures. Despite this, lexicographic studies on sign languages have long remained limited, particularly in methodological terms. By adopting a holistic approach to sign language lexicography, this study seeks to fill this gap in the field. The thesis first addresses the grammatical properties of sign languages, the Deaf community, and the historical and sociocultural development of TİD in order to provide a foundation for understanding lexicographic principles. It then discusses the historical development of sign language dictionaries worldwide, different dictionary types, and the fundamental principles of sign language lexicography. Corpus-based approaches, lemmatization, headword selection, ordering strategies, various modes of sign representation, and user-oriented search functionalities are examined in detail. In addition, the study investigates how sign-languagespecific linguistic features—such as iconicity and mouthing—are represented in dictionaries. In the applied section of the thesis, printed and online TİD dictionaries produced in Türkiye are evaluated in light of the international literature on sign language lexicography. The current TİD Dictionary, dictionaries prepared by the Turkish Language Association and the Ministry of National Education, individual initiatives, and terminological dictionaries are comparatively analyzed. These evaluations focus on data collection methods, representation techniques, the degree of standardization, and the extent to which the dictionaries meet user needs. From these perspectives, the thesis presents a comprehensive overview of the current state of TİD dictionaries and proposes a more consistent, corpus-based, and user-centered lexicographic framework for future sign language dictionaries. The study aims to contribute to sign language lexicography by offering both theoretical insights and practical recommendations.
Benzer Tezler
- A-D, D-A çeviricileri ve -40 derece ile 100 derece arasında çalışan bir dijital termometre tasarım ve yapımı
Başlık çevirisi yok
N.GÜLER FENER
- Melanogryllus desertus (pall.) (orthoptera)'da ışığın etkisi ve ışığa duyarlı baş bölgelerinin belirlenmesi
Başlık çevirisi yok
ERTAN TAŞKAVAK
- Türkiye'de karma yemlerde uygulanan sübvansiyonun çeşitli etkilerinin değerlendirilmesi üzerine bir araştırma
Başlık çevirisi yok
BUKET KARATURHAN
