Alevilik geleneğinde bedenin izleri: Ritüeller ve beden folkloru bağlamında bir inceleme
Traces of the body in the alevism tradition: An examination in the context of rituals and body folklore
- Tez No: 992948
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SERDAR GÜRÇAY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Halk Bilimi (Folklor), Türk Dili ve Edebiyatı, Folklore, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Alevilik, Geçiş ritüelleri, Türk folkloru, Alawiism, Rites of passage, Turkish folklore
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Kültür Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Beden; sembolik anlamların, inançların ve toplumsal süreçlerin görünür hâle geldiği bir alan olarak kültürel unsurların anlaşılmasında önemli bir yere sahiptir. Bedenin barındırdığı bu geniş anlam katmanı halk bilimi alanında beden merkezli okumaların gelişmesine zemin hazırlamış; Katharine Young'ın beden folkloru yaklaşımı kültürün beden aracılığıyla nasıl ifade edildiğini inceleme olanağı sunmuştur. Beden folkloru gibi görece yeni ve özgün bir yaklaşımın Alevilik bağlamında uygulanması, çalışmayı özgün ve halk bilimi literatürüne katkı sunabilecek nitelikte kılmaktadır. Çalışmanın amacı; Alevilik inanç sisteminde bedene atfedilen anlamları beden folkloru perspektifiyle değerlendirmektir. Araştırmada bedene dair yaklaşımlar, beden folkloru kavramı, bedenin ritüel ve din bağlamındaki işlevleri ve Alevilik geleneği içerisindeki yeri ele alınmış; bu doğrultuda özellikle cem törenlerindeki bedensel pratiklerin ne tür sembolik ve kültürel karşılıklar içerdiği ortaya konmuştur. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımıyla yürütülmüş; Bahçelievler ve Yenibosna Cemevleri ile Garip Dede ve Karacaahmet Sultan Dergâhlarında yarı yapılandırılmış mülakatlar ve katılımlı gözlem teknikleri kullanılarak veri toplanmıştır. Araştırma kapsamında kurum dedeleri ve cemevi yetkililerinden oluşan toplam dokuz kişiyle mülakatlar gerçekleştirilmiş, görüşmeler ses kayıtlarıyla desteklenmiştir. Bunun yanı sıra Garip Dede Dergâhında bir cem erkânı, ritüelin doğal akışı içinde gözlemlenmiş; 4. Serçeşme Hünkar Hacı Bektaş Veli Festivali'nde Alevi topluluklarına mensup bireylerle görüşmeler yapılmış ve ritüellere ilişkin ek gözlemler elde edilmiştir. ix Araştırmalar sonucunda elde edilen bulgular; bedenin Alevi ibadetlerinde hem bireysel maneviyatı açığa çıkaran hem de kolektif bilinci güçlendiren bir ifade alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Cem ritüelinde gözlemlenen semahtaki dönüş figürleri, niyaz, dâr duruşları, zikirlerdeki bedensel yönelişler ve hizmetlerdeki ritmik uyum; bedenin Alevi ritüellerinde inancın anlamını görünür kılan temel bir unsur olduğunu göstermektedir. Bu çerçevede çalışma, beden folkloru yaklaşımı kapsamında Alevilik geleneği içerisinde icra edilen ritüellerin yorumlanmasında kuramsal bir temel sağlamakta; bedensel pratiklerin kültürel anlam üretimi ve aktarımındaki rolünü açıklığa kavuşturmaktadır.
Özet (Çeviri)
The body occupies an important place in understanding cultural elements as an area where symbolic meanings, beliefs and social processes become visible. This broad layer of meaning embodied by the body has paved the way for the development of body-centred readings in folklore studies; Katharine Young's approach to body folklore has provided an opportunity to examine how culture is expressed through the body. The application of a relatively new and original approach such as body folklore in the context of Alevism makes the study unique and capable of contributing to folklore literature. The aim of this study is to evaluate the meanings attributed to the body in the Alevi belief system from the perspective of body folklore. The study addresses approaches to the body, the concept of body folklore, the functions of the body in ritual and religious contexts, and its place within the Alevi tradition. In this regard, it reveals the symbolic and cultural counterparts of bodily practices, particularly in cem ceremonies. The study was conducted using a qualitative research approach; data was collected through semi-structured interviews and participant observation techniques at the Bahçelievler and Yenibosna Cemevis and the Garip Dede and Karacaahmet Sultan Dergahs. Within the scope of the research, interviews were conducted with a total of nine individuals, including institutional elders and cemevi officials, and the interviews were supported by audio recordings. In addition, a cem ceremony was observed in its natural flow at the Garip Dede Dergâh; interviews were conducted with individuals belonging to Alevi communities at the 4th Serçeşme Hünkar Hacı Bektaş Veli Festival, and additional observations regarding the rituals were obtained. The findings obtained as a result of the research reveal that the body is an area of expression in Alevi worship that both reveals individual spirituality and strengthens collective consciousness. The turning figures observed in the sema during the cem ritual, niyaz, prostration, standing still, physical orientation in zikrs, and rhythmic harmony in services demonstrate that the body is a fundamental element that makes the meaning of faith visible in Alevi rituals. Within this framework, the study provides a theoretical basis for interpreting the rituals performed within the Alevi tradition within the scope of the body folklore approach and clarifies the role of bodily practices in the production and transmission of cultural meaning.
Benzer Tezler
- Şanlıurfa Kısas beldesinde Alevilik Bektaşilik üzerine sosyal antropolojik araştırma
Social antropology research on the Alevi's and Bektashi beliefs in the town, Kısas, in Şanlıurfa
HALİL İBRAHİM İLHAN
- Alevilik ve Bektaşilikte İmam Hüseyin ve Kerbela Olayı
İmam Huseyin and the Karbala Incident in Alevi and Bektashim
FİRDEVS YENER
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
SosyolojiAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiAlevi Bektaşi Kültürü Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SADULLAH GÜLTEN
- Alevilerin Sesi Dergisi'nde Alevîlik kimliği
Alevis Voice in The Magazine: Alevism identity
ŞURA NUR BOLGI
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DinAmasya ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET ATEŞYÜREK
- Türkiye'de Alevi-Bektaşi gruplar ve sembolizm
Alevi-Bektashi in Turkey, group and symbolism
TALAT ÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DinGümüşhane ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MUHAMMET AYDIN
- Alevîlikte kadına atfedilen değer ve süreç içerisinde değişen kadın rolleri
The value attributed to women in Alevism and the changing roles of women in the process
DİLEK AŞCI
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Dinİnönü ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET KUBAT