Kitâb-ı Lügat-i Gülistân (İnceleme-çeviri yazılı metin)
Kitab-ı Lügat-i Gulistan (Review-critical text)
- Tez No: 993103
- Danışmanlar: PROF. DR. NESLİHAN İLKNUR KOÇ KESKİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Eski Türk Edebiyatı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Saʿdî-i Şîrâzî'nin Gülistân'ı, İslâm dünyasında yüzyıllar boyunca ahlaki eğitim ve dil öğretimi bakımından temel metinlerden biri olarak okunmuştur. Bu yoğun okuma pratiği, metnin anlaşılmasını kolaylaştırmak üzere sözlükler, şerhler ve müşkilât türü yardımcı metinlerin telifini doğurmuştur. Bu tez, söz konusu gelenek içerisinde müstakil ve sistemli yapısıyla dikkat çeken Kitâb-ı Lügat-i Gülistân'ı merkeze alarak eserin Osmanlı sözlükçülüğü içindeki yerini görünür kılmayı amaçlamaktadır. Tez beş ana bölüm hâlinde kurgulanmıştır. Giriş bölümünde Gülistân'ın Osmanlı sahasındaki dolaşımı ile sözlük/şerh geleneği bağlamında çalışmanın amacı ve kapsamı ortaya konulmuştur. Ardından Kitâb-ı Lügat-i Gülistân başlıklı bölümde eserin yazarı ve yazılış tarihi, şekil özellikleri ve özellikle tertibi değerlendirilmiş; madde başı kurma biçimleri ve açıklama stratejileri ayrıntılandırılmıştır. Bunlar neticesinde, Kitâb-ı Lügat-i Gülistân'daki Arapça açıklamaların Yaʿkûb b. Seyyid Alî'nin Gülistân Şerhi'nden doğrudan alındığı ortaya çıkmıştır. Bu vesile ile sözlüğün XVI. yüzyıl veya sonrasında tertip edildiği de tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde eserin söz varlığı incelenmiş; yapılan inceleme sonucunda sözlükte toplam 1656 madde başı olduğu tespit edilmiş, bunların 42'sinin mükerrer olduğu görülmüştür. Dördüncü bölümde çeviri yazılı metin hazırlanmış; bu kısımda nüsha tavsifi, transkripsiyon alfabesi ve metnin oluşturulmasında izlenen yöntem açıklanmıştır. Çalışma, bulguların bütünlüklü biçimde tartışıldığı Sonuç bölümüyle tamamlanmıştır. İnceleme bulguları, Kitâb-ı Lügat-i Gülistân'ın alfabetik tertibi ve üç dilli açıklama modeliyle (Arapça-Farsça-Türkçe) öğretici bir sözlükleme anlayışı sergilediğini göstermektedir. Bununla birlikte yazmada tevhid, münâcât ve sebeb-i telif gibi giriş kısımlarının bulunmaması ve tertibin eliften başlayıp mim harfinde sona ermesi, Kitâb-ı Lügat-i Gülistân'ın kişisel emekle oluşmuş bir müsvedde/çalışma metni olabileceğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
Saʿdī-i Shīrāzī's Gulistān has been read for centuries across the Islamic world as one of the foundational texts for moral education and language instruction. This sustained practice of reading generated auxiliary works-such as dictionaries, commentaries, and mushkilāt (problematic passages) compilations-intended to facilitate comprehension of the text. Centering on the Kitāb-ı Lügat-i Gulistān, which stands out within this tradition for its independent and systematic structure, this thesis aims to make visible the work's place within Ottoman lexicography. The thesis is organized into five main chapters. The Introduction outlines the circulation of the Gulistān in the Ottoman realm and, within the dictionary/commentary tradition, sets forth the aim and scope of the study. The following chapter, titled Kitāb-ı Lügat-i Gulistān, examines the author and date of composition, the codicological features of the manuscript, and especially its organizational principles; it also details the methods of lemma formation and the work's explanatory strategies. As a result, it has become clear that the Arabic explanations in Kitāb-ı Lügat-i Gulistān were taken directly from Yaʿkûb b. Seyyid Alî's Gulistān Commentary. This finding further indicates that the dictionary was compiled in the sixteenth century or later. The third chapter analyzes the lexical inventory of the work. The investigation identifies a total of 1,656 headwords in the dictionary, 42 of which are repeated. The fourth chapter presents the transliterated text; it explains the description of the manuscript witness, the transcription alphabet, and the method followed in establishing the text. The study concludes with a final chapter in which the findings are discussed in an integrated manner. Overall, the results show that Kitāb-ı Lügat-i Gulistān embodies a pedagogical lexicographical approach through its alphabetical arrangement and trilingual explanatory model (Arabic-Persian-Turkish). At the same time, the absence in the manuscript of prefatory sections such as tevhid, munâcât, and sebeb-i telif, together with the fact that the arrangement begins with elif but ends at the letter mīm, suggests that Kitāb-ı Lügat-i Gulistān may have been a draft or working text produced through individual effort.
Benzer Tezler
- Tarihȋ Kıpçak Türkçesinde alıntı kelimeler
Loan words in historical Kypchaq Turkish
AYŞE ADIGÜZEL
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GALİP GÜNER
- Köktürk Türkçesinden Çağatay Türkçesine atasözleri, özdeyiş ve kalıp ifadelerin morfolojik ve semantik özellikleri
Morphological and semantic features of proverbs, sayings and fixed expressions from Köktürk Turkıc to Chagatai Turkic
AYŞE ÖZKAN AKDAĞ
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Tarihî Kıpçak Türkçesi eserlerinde kalıp sözler ve Kırgız Türkçesindeki görünümü
Formulaic expressions in historical Kipchak Turkish works and their appearance in Kyrgyz Turkish
AISULUU BAKTYBEK KYZY
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıPamukkale ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET SARIKÖSE
- Tarihi Kıpçak Türkçesi metinlerinde Oğuzca unsurlar
Oghuz elements in the historical Kipchak Turkish texts
MUZAFFER SAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Türk Dili ve EdebiyatıNiğde Ömer Halisdemir ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ERDİNÇ DEMİRAY
- kıpçakçanın söz varlığı
Vocabulary of Kiptchah Turkish
KULİXİLA ZHAMALİHAN
Doktora
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıYıldız Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ÖLMEZ