Geç dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış Kıssa-i Zarkûm (Giriş-inceleme-metin-dizin)
Kissa-i Zarkûm written in late Chagatai Turkish (Introduction-analysis-text-index)
- Tez No: 993407
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HÜSEYİN DURGUT
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Cenknâme, Son Dönem Çağatay Türkçesi, Dinî Destanlar, Hz. Ali, Cenknâme, Late Chagatai Turkish, Religious Epics, Hz. Ali
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Türk dilinin tarihsel gelişim süreci içinde önemli bir yere sahip olan Çağatay Türkçesi, uzun bir yazılı kültür geleneğine dayanan Orta Asya sahasının başlıca edebî dillerinden biridir. Türkologların genel kabulüne göre bu dil, 15. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar uzanan geniş bir dönemde hem siyasî hem kültürel açıdan etkili olmuş; klasik öncesi, klasik ve klasik sonrası dönem olmak üzere çeşitli evrelerden geçmiştir. Son Dönem Çağatay Türkçesi, hem klasik dönemin bir devamı hem de modern Orta Asya Türk yazı dillerinin hazırlayıcısı olması bakımından büyük önem taşır. Modern Türk lehçelerinin oluşumunda köprü vazifesi gören bu dönem, özellikle Özbekçe ve Yeni Uygurca üzerinde belirleyici bir etki bırakmıştır. Söz konusu iki modern yazı dili, Çağatay Türkçesinin dil bilgisel yapılarını ve ses özelliklerini büyük oranda muhafaza ederek bu tarihî birikimin günümüzdeki temsilcileri olmuşlardır. Bu çalışmada, 19. yüzyılın ikinci yarısında kaleme alınmış ve Çağatay Türkçesinin geç dönem dil özelliklerini yansıtan“Kıssa-i Zarkûm”adlı eser incelenmiştir. Literatürde Klasik ve Klasik Öncesi Çağatay Türkçesine kıyasla daha az çalışılmış olan Geç Dönem Çağatay Türkçesi, bu araştırmanın odak noktasını oluşturmaktadır. Bu çalışma ile bu tarihî evrenin dil yapısının yakından tanıtılması ve bu yolla Türklük bilimi çalışmalarına yeni bir kaynak kazandırılması amaçlanmıştır. Çalışma Giriş, İnceleme, Metin, Dizin ve Sonuç bölümleri şeklinde hazırlanmıştır. Giriş bölümünde Çağatay Türkçesi, Çağatay Türkçesinin dönemleri, Geç Dönem Çağatay Türkçesi, cenknâmeler ve incelenen metin hakkında bilgi verilmiştir. İnceleme bölümü, Yazım ve İmlâ Özellkileri, Ses Bilgisi ve Biçim Bilgisi olmak üzere iki başlıktan oluşmaktadır. Yazım ve İmlâ Özellikleri; Ünlülerin Yazılışları, Ünsüzlerin Yazılışı ve Eklerin Yazılışı şeklinde üçe ayrılarak açıklanmıştır. Ses Bilgisi; Ünlüler, Ünsüzler ve Ses Olayları şeklinde üç alt başlıkta açıklanmıştır. Biçim Bilgisi bölümü ise İsimler, Sıfatlar, Zamirler, Zarflar, Fiiller ve Edatlar şeklinde altı alt başlıkta incelenmiştir. Açıklama yapılan her başlıkta incelenen metinden örnekler satır ve varak numaraları ile gösterilmiştir. Metin bölümünde metnin transkripsiyonu yapılmıştır. Dizin bölümünde metinde geçen kelimelerin gramatikal ve özel isimler olmak üzere iki dizini yapılmış ve böylece metnin söz varlığının ortaya konulması amaçlanmıştır. Sonuç bölümünde ise yapılan tüm bu çalışmalar değerlendirilerek maddeler halinde verilmiştir.
Özet (Çeviri)
Chagatai Turkish, which holds an important place in the historical development of the Turkish language, is one of the main literary languages of Central Asia, based on a long tradition of written culture. According to the general consensus of Turkologists, this language was influential both politically and culturally during a broad period spanning from the 15th century to the early 20th century, passing through various stages: pre-classical, classical, and post-classical. Late Chagatai Turkish is of great importance as both a continuation of the classical period and a precursor to modern Central Asian Turkish literary languages. This period, which served as a bridge in the formation of modern Turkish dialects, had a decisive influence on Uzbek and Modern Uyghur in particular. These two modern written languages have preserved the grammatical structures and phonetic features of Chagatai Turkish to a large extent, becoming the contemporary representatives of this historical legacy. His study examines the work titled“Kıssa-i Zarkûm,”written in the second half of the 19th century and reflecting the late-period linguistic features of Chagatai Turkish. Late-Period Chagatai Turkish, which has been less studied in the literature compared to Classical and Pre-Classical Chagatai Turkish, forms the focus of this research. This study aims to provide a detailed introduction to the linguistic structure of this historical era and, in this way, to contribute a new source to Turkic studies. The study is organized into the following sections: Introduction, Analysis, Text, Index, and Conclusion. The Introduction section provides information about Chagatai Turkish, the periods of Chagatai Turkish, Late Period Chagatai Turkish, cenknâmeler, and the text under examination. The review section consists of two headings: Spelling and Punctuation Features, and Phonetics and Morphology. Spelling and Punctuation Features are explained in three separate sections: Spelling of Vowels, Spelling of Consonants, and Spelling of Suffixes. Phonetics is explained under three subheadings: Vowels, Consonants, and Phonetic Phenomena. The Morphology section is examined under six subheadings: Nouns, Adjectives, Pronouns, Adverbs, Verbs, and Prepositions. Examples from the text being examined are provided in each section with line and page numbers. The text section contains a transcription of the text. The index section contains two indexes of words appearing in the text, namely grammatical and proper nouns, with the aim of revealing the lexical content of the text. The conclusion section evaluates all these studies and presents them in bullet points.
Benzer Tezler
- Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış Dürrü'l-Mecâlis isimli eserin 173b-223b yaprakları üzerinde dil incelemesi (giriş-metin-gramer-dizin)
Linguistic study on leaves 173b-223b of the work named Dürrü'l-Mecâlis written in late Chagatai Turkish (introduction-text-grammar-index)
SERHAT DURAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ASLI ZENGİN
- Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış Ferahü'l-Kalb (22b-54a) (Giriş-metin-dizin-tıpkıbasım)
Farah al-Kalb written in Late Chagatai Turkish (22b-54a)(Introduction-text-index-facsimile)
DİLARA TÜRKELİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FATİH BAKIRCI
- Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle Yazılmış Ferahü'l-Kalb (80b-112a) (Giriş-metin-dizin-tıpkıbasım)
Farah Al-Kalb Written in Late Chagatai Turkish (80b-112a) (Introduction-text-Index-facsimile)
YEŞİM AYDOĞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SERAP ALPER
- Geç Dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış Rāḥatüʾl-Kulūb'un 1B-32B yaprakları üzerinde dil incelemesi (İnceleme-metin-dizin-tıpkıbasım)
Analysis of the language on pages 1B-32B of Râḥatüʾl-Qulûb written in Late Period Chagatai Turkish (Grammar-text-index-facsimile)
ŞEYDA ÖZFİDAN GÜNAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ASLI ZENGİN
- Geç dönem Çağatay Türkçesiyle yazılmış mensur İskendernāme metninin dil ve metin incelemesi
Grammatical and textual features of the prose story of Alexander the great written in the Late Chaghatay Turkic
ALEYNA MALKOÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN