Geri Dön

‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'indeki Yahudilikle ilgili rivâyetlerin tahlili

An analysis of narrations related to Judaism in ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf

PDF İndir

  1. Tez No: 993847
  2. Yazar: OSMAN GÖKMEN
  3. Danışmanlar: PROF. DR. ALİ DERE
  4. Tez Türü: Doktora
  5. Konular: Tarih, Din, History, Religion
  6. Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
  7. Yıl: 2025
  8. Dil: Türkçe
  9. Üniversite: Ankara Üniversitesi
  10. Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
  11. Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
  12. Bilim Dalı: Hadis Bilim Dalı
  13. Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.

Özet

Bu çalışma; ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'inde bulunan Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetler ve iktibaslar, hem bir kitabın geçmişe dair bilgileri aktarması açısından panoramik bir tarih el kitabı işlevini göstermesinin detaylarını hem de söz konusu bilgilerden hareketle 'hadis tarihinin konu bütünlüğü aranmaksızın tedvin edilmiş rivayet malzemesinin, konularına göre sistematik biçimde toplanmasının' örnekliğini teşkil eden mevzubahis kitabın tertip, yöntem, bilgi kaynakları ve rivayet literatür tarihindeki konumunu incelemeyi amaç edinmektedir. ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'i üzerine yapılan çalışmalar daha ziyade kitabın genel yapısı açısından ele alınmış ancak el-Musannef'deki rivayetlerin zimmi hukuku, şer‛u men kablenâ delili yansımaları, Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırma ve İsrâiliyat meseleleri bağlamında birkaç spesfik örnek dışında yeteri kadar incelenmemiştir. Bu çalışma, Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin analizine odaklanarak, alandaki mevcut boşluğu gidermeye yönelik bir katkı sunma amacını taşımaktadır. Bu bağlamda, hem merfû hem de mevkûf ve maktû olarak nakledilen rivayetler incelenmiş; özellikle Peygamber sonrası nesillere atfedilen zimmet hukuku bilgileri ve İsrailiyat rivayetlerinin mahiyeti detaylandırılmıştır. Rivayetlerde kavl-maḳūl olgusu ele alınarak, sözlü aktarım ile yazılı kaynaklardan gelen bilgilerin nasıl iç içe geçtiği ve Yahudi menşeli bilgilerin hadis geleneği içinde nasıl yeniden şekillendiği araştırılmıştır. Yahudilere atfedilen sözlerin kelâm-ı peygamberî veya kelâm-ı râvi olarak dönüşüm süreçleri ve bu süreçlerin isnad ve içerik açısından bağlam tahlili yapılmıştır. İsnad yapısı üzerinden Yahudi kökenli bilgilerin hadis literatürüne nasıl dahil olduğu, bu rivayetlerin bağlamı, işlevi ve İslami düşünce içerisindeki rolü tespit edilmiştir. Yahudi kaynaklarından gelen bilgilerin zamanla nasıl yorumlandığı, güncellendiği ve farklı anlamlar kazandığı üzerinde durulmuştur. Ayrıca bu çalışma, ʿAbdurrezzâk'ın el-Musannef'inde yer alan Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetleri sadece hadis ilmi açısından değil, aynı zamanda tarihsel bağlam, anlatı yapısı ve metin eleştirisi yönleriyle ele alarak daha geniş bir değerlendirme sunmayı amaçlamaktadır. el-Musannef'te Yahudi ve Yahudilik atıflı bilgilerin bir taraftan geçmişe dair haberleri aktarması açısından panoramik muhtasar bir tarih el kitabı işlevine sahip olması, diğer taraftan da rivayetlerin menşeinin belirlenmesi, İsrâiliyat'ın mahiyetine ve zimmi hukukunun gelişimine dair kapsamlı bir çalışmanın yapılmasını gerekli kılmıştır. Hadislerin Yahudi kaynaklarıyla ilişkisi, onların İslam ilim geleneğindeki konumu ve metin içerisindeki işlevleri, hem isnad hem de içerik analizi yoluyla değerlendirilmiştir. Bu saikten hareketle bu çalışmada Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin yapısı ve tabiatının izi, Müslüman rivayet geleneği ve Yahudi literatüründe farklı boyutlarıyla incelenmiştir. Bu bağlamda, Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin nasıl aktarıldığı, zamanla nasıl dönüştüğü ve hangi amaçlarla kullanıldığı gibi sorulara yanıt aranmıştır. Ayrıca, bu rivayetlerin hukukî ve teolojik bağlamlarının değerlendirilmesi, onların İslami literatürdeki yerini ve işlevini daha iyi anlamaya katkı sağlayacaktır. Çalışmada ilk olarak, rivayet literatürünün kapsamı el-Musannef özelinde araştırılıp tespit edilmiş, ardından seçilen örnekleme (Yahudi ve Yahudilik atıflı) rivayetler üzerinden çeşitli açılardan analizler gerçekleştirilmiştir. Bu bağlamda, el-Musannef'in kendisinden önceki eserlerle ilişkisi ele alınarak, eserin tedvin ve tasnif yöntemi ortaya konulmuştur. Aynı zamanda, sened ve rivayet üslubu açısından belirgin özellikler tespit edilerek, metinlerin isnad yapıları incelenmiştir. Bunun yanı sıra, rivayet muhtevasının bâb başlıklarına yansımaları değerlendirilmiş ve bu başlıkların oluşturulmasındaki metodolojik tercihler analiz edilmiştir. Epistemolojik açıdan, el-Musannef'teki Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin bilgi değeri sorgulanmış, bunların tarihsel arka planı ve bilgi üretim süreçlerindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Ayrıca, dönemin fıkhî boyutuyla ilişkili olarak şer'u men kablenâ delili ve zimmi fıkhına dair rivayetlerin nasıl şekillendiği ve hangi bağlamlarda kullanıldığı tartışılmıştır. Bu doğrultuda, rivayetlerin hem hadis külliyatındaki hem de İslam hukuk düşüncesindeki yeri ve etkisi ortaya konulmuştur. Daha sonra ‛Abdurrezzāk'ın el-Musannef'i çerçevesinde genel olarak ehlu'l-kitāb, özel olarak da Yahudilik, Yahudiler, Yahudi inancı, tarihi, kutsal metinleri, kültürü ve toplumsal yapıları ile ilgili rivayetler ele alınmıştır. Söz konusu rivayetlerin isnad zincirleri ve içerik kategorileri analiz edilerek sistematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Bu rivayetler sened yapıları ve içerik türleri açısından müsned, mürsel, merfû, maktû, fetva ve içtihadî aktarımlar şeklinde sınıflandırılmış ve istatistiksel veriler ışığında değerlendirilmiştir. Çalışma kapsamında, bu rivayetlerin kaynak değeri, metinsel varyantları, nakil süreçleri ve muhtemel dönüşümleri incelenmiş; ayrıca fıkhi, kelami ve tarihsel bağlamdaki yansımaları ele alınarak analiz edilmiştir. Bunlarla birlikte, Yahudi ve Yahudilik atıflı rivayetlerin içerik açısından Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırılması yapılmış ve bu bağlamda elde edilen veriler ışığında rivayetlerin tarihsel ve edebî bağlamı değerlendirilmiştir. Özellikle, Yahudi literatürü ile el-Musannef'teki anlatılar arasındaki paralellikler ve farklılıklar tespit edilerek, rivayetlerin orijinal bağlamlarından nasıl aktarıldığı ve yorumlandığı üzerine bir tahlil gerçekleştirilmiştir. Bu süreçte, rivayetlerin muhteva analizi, Yahudi metinleriyle karşılaştırmalı incelemesi ve aktarılan bilgilerin dönüşüm süreçleri ele alınarak, hadis rivayetlerinde Yahudi unsurlarının epistemolojik statüsü ve ilmi otoritesi tartışılmıştır. Bunlar yapılırken söz konusu rivayetlerden seçilen örneklerle diğer hadis kaynaklarıyla karşılaştırılması yapılarak dönemin bilgi anlayışı, kaynaklık değeri, epistemolojik mahiyeti ve vurgusu, önceki devirlerden tesiri ve sonraki dönemlere etkisi karşılaştırılarak açıklanmaya çalışılmıştır. Genel olarak bir anlatı formu olarak kabul ettiğimiz rivayet metinleri, tedvin sürecinden sonra hem hadis kritiği açısından hem de nakledilme aşamaları, varyantların mukayesesi ve Yahudi kaynaklarıyla karşılaştırılması bağlamında değerlendirilmeye ihtiyaç duymaktadır. Bu çerçevede, iki Yahudinin recmedilmesi olayı, rivayetlerin metinsel gelişimi, nakledilme aşamalarındaki farklılıklar, varyantlar arasındaki ilişkiler, râvî tasarrufları ve muhayyilesi ve metin içi-metin dışı tutarlılık açısından ele alınarak analiz edilmiştir. Hadis külliyatlarında yer alan bu anlatının, Yahudi hukukundaki recm cezası ile nasıl bir ilişkisi olduğu incelenmiş, özellikle Tevrât, Talmudî kaynaklar ve Yahudi hukuk metinleri ile karşılaştırılarak benzerlik ve farklılıklar ortaya konulmuştur. Çalışma neticesinde, ʿAbdurrezzâk'ın el-Musannef'indeki Yahudi ve Yahudilik içerikli rivayetlerin yaklaşık %9'luk bir kısmının doğrudan Yahudi kaynaklarıyla ilişkili olduğu, geri kalan kısmın ise dönemin Yahudi tarihine, zimmet hukukuna ve âyetlerle ilişkilendirilerek Yahudilere atfedilen özelliklere odaklandığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda, Yahudi hukukî pratikleri, dini anlatıları ve toplumsal yapılarıyla ilgili rivayetlerin ne ölçüde özgün, ne ölçüde İslamî çerçeve içinde yeniden şekillendiği değerlendirilmiş; özellikle zimmet hukuku ve Yahudilerin sosyal statüsüne dair rivayetlerin, İslam toplumundaki Yahudi algısını nasıl yansıttığı analiz edilmiştir. Ayrıca, Yahudi kaynaklarıyla paralellik gösteren rivayetlerde metinsel benzerlikler ve anlatı motifleri karşılaştırılmış, bu rivayetlerin nakil sürecinde geçirdiği değişiklikler, isnad yapıları ve anlatı teknikleri açısından incelenmiştir. Böylece el-Musannef'teki Yahudi içerikli rivayetlerin, sadece dinî veya tarihî bir aktarım olmaktan öte, belirli bir epistemolojik ve sosyolojik bağlam içinde nasıl şekillendiği ortaya konulmuştur.

Özet (Çeviri)

This study examines the narrations and quotations related to Jews and Judaism found in ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf. It aims to explore both the details of how a book functions as a panoramic historical compendium by transmitting past knowledge and, based on this information, the organizational structure, methodology, sources, and position of al-Muṣannaf within the history of ḥadīth literature as an example of a compilation in which narrations were recorded without strict thematic coherence but were later systematically categorized. Previous studies on ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf have largely focused on the general structure of the work. However, apart from a few specific examples, the narrations within al-Muṣannaf have not been sufficiently analyzed in the contexts of dhimma law, the implications of the sharʿ man qablanā principle, comparisons with Jewish sources, and Isrāʾīliyyāt narratives. This study aims to address this gap by focusing on the analysis of narrations that contain references to Jews and Judaism, thereby contributing to the field. In this regard, both marfūʿ, mawqūf, and maqṭūʿ narrations have been examined, with particular attention given to information related to dhimma law attributed to generations after the Prophet and the nature of Isrāʾīliyyāt reports. The study also investigates the phenomenon of qawl-maqūl, analyzing how oral transmission and information derived from written sources became intertwined, and how knowledge of Jewish origin was reshaped within the ḥadīth tradition. The transformation processes of statements attributed to Jews into either kalām al-nabawī (Prophetic speech) or kalām al-rāwī (speech of the narrator) have been analyzed, along with a contextual analysis of these processes in terms of both isnād and content. Through the isnād structure, the integration of Jewish-origin information into the ḥadīth literature, the context and function of these narrations, and their role within Islamic thought have been identified. Emphasis has been placed on how information derived from Jewish sources was interpreted, updated, and acquired new meanings over time. Moreover, this study aims to provide a broader evaluation by examining the narrations related to Jews and Judaism in ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf not only from the perspective of ḥadīth sciences but also in terms of historical context, narrative structure, and textual criticism. The presence of references to Jews and Judaism in al-Muṣannaf serves a dual function: on the one hand, it acts as a panoramic and concise historical compendium by transmitting reports about the past; on the other hand, it necessitates a comprehensive study on the origins of these narrations, the nature of Isrāʾīliyyāt, and the development of dhimma law. The relationship between ḥadīths and Jewish sources, their position within the Islamic scholarly tradition, and their function within the text have been evaluated through both isnād and content analysis. Based on this approach, the structure and nature of narrations that reference Jews and Judaism have been examined in various dimensions within the Muslim transmission tradition and Jewish literature. In this context, questions regarding how these narrations were transmitted, how they transformed over time, and for what purposes they were utilized have been explored. Furthermore, assessing the legal and theological contexts of these narrations contributes to a deeper understanding of their place and function within Islamic literature. This study first investigates and determines the scope of the ḥadīth transmission literature with a specific focus on al-Muṣannaf, followed by an analysis of selected narrations referencing Jews and Judaism from multiple perspectives. Within this framework, the relationship of al-Muṣannaf with earlier works is examined, and its method of compilation and classification is identified. Additionally, distinct characteristics in terms of sanad and transmission style are determined, and the isnād structures of the texts are analyzed. The reflections of narration content in chapter headings are also evaluated, and the methodological choices in the formation of these headings are analyzed. From an epistemological perspective, the knowledge value of narrations in al-Muṣannaf that reference Jews and Judaism is questioned, aiming to determine their historical background and place within knowledge production processes. Moreover, in relation to the legal framework of the period, the shaping of narrations concerning the sharʿu man qablana principle and dhimma jurisprudence, as well as the contexts in which they were employed, is discussed. In this framework, the position and impact of these narrations within both the ḥadīth corpus and Islamic legal thought have been established. Subsequently, within the context of ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf, narrations concerning ahl al-kitāb in general, and more specifically Judaism, Jews, Jewish beliefs, history, sacred texts, culture, and social structures, have been examined. These narrations have undergone a systematic classification through an analysis of their isnād chains and content categories. The narrations have been categorized based on their sanad structures and content types, classified as musnad, mursal, marfūʿ, maqṭūʿ, fatwā-based, and ijtihādī transmissions, and subsequently evaluated in light of statistical data. Within the scope of this study, the source value, textual variants, transmission processes, and possible transformations of these narrations have been examined. Additionally, their reflections in the fields of Islamic jurisprudence (fiqh), theology (kalām), and historical discourse have been analyzed. Furthermore, the narrations that reference Jews and Judaism have been compared with Jewish sources in terms of content, and based on the findings, their historical and literary context has been evaluated. In particular, parallels and differences between Jewish literature and the accounts in al-Muṣannaf have been identified, leading to an analysis of how these narrations were transmitted from their original contexts and how they were reinterpreted. This process involved content analysis of the narrations, comparative examination with Jewish texts, and an assessment of the transformation of transmitted knowledge, aiming to discuss the epistemological status and scholarly authority of Jewish elements within ḥadīth transmission. Furthermore, selected examples of these narrations have been compared with other ḥadīth sources to explain the period's understanding of knowledge, the source value, epistemological nature, and emphasis, as well as their influence from previous eras and their impact on subsequent periods. Narrative texts, which we generally accept as a form of transmission, require evaluation after the tadwīn process in terms of ḥadīth criticism, transmission stages, variant comparisons, and their relationship with Jewish sources. Within this framework, the event of two Jews being stoned has been analyzed in terms of the textual development of the narrations, differences in transmission stages, relationships between variants, narrator interventions and imagination, and both intra-textual and extra-textual consistency. The presence of this account in ḥadīth collections has been examined in relation to the stoning penalty (rajm) in Jewish law, particularly by comparing it with the Torah, Talmudic sources, and Jewish legal texts, highlighting similarities and differences. The study has determined that approximately 9% of the narrations concerning Jews and Judaism in ʿAbd al-Razzāq's al-Muṣannaf are directly linked to Jewish sources, while the remaining portion focuses on Jewish history of the period, dhimma law, and attributes ascribed to Jews in connection with Qurʾānic verses. In this context, the extent to which narrations about Jewish legal practices, religious narratives, and social structures are original or reinterpreted within an Islamic framework has been assessed. Particularly, narrations concerning dhimma law and the social status of Jews have been analyzed to understand how they reflect the perception of Jews in Islamic society. Moreover, in narrations that parallel Jewish sources, textual similarities and narrative motifs have been compared, examining the changes these narrations underwent in the transmission process in terms of isnād structures and narrative techniques. Thus, the study has demonstrated that the Jewish-related narrations in al-Muṣannaf are not merely religious or historical transmissions but have been shaped within a specific epistemological and sociological context.

Benzer Tezler

  1. Tez No

    760904

    Abdürrezzâk b. Hemmâm'ın Musannef'indeki“Kitâbü'l-Megâzî”ile İbn Ebû Şeybe'nin Musannef'indeki "Kitâbü'l-Megâzî'nin siyer açısından mukayeseli olarak incelenmesi

    A comparative study across Kitab al-Mahgazi in Abd al Razzaq's Musannaf and another Kitab al-Maghazi in Ibn Abi Shayba's Musannaf related to sirah

    MERVE RUKİYE DİLLİCE

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    TarihMarmara Üniversitesi

    İslam Tarihi Bilim Dalı

    DOÇ. DR. FATIMATÜZ ZEHRA KAMACI PEKGEÇGİL

  2. Tez No

    405481

    Abdurrazzâk'ın tefsirindeki musannefine ziyade Mekke Dönemi merfu rivayetlerin değeri

    Evaluation merfu narrati̇on in the Abdurrazzâk's Commentary at Mekke Period

    KHALİL OROT

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2015

    DinGaziantep Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. RECEP TUZCU

  3. Tez No

    941442

    Sahâbe ve tâbiînin merfû hadislere muhâlefeti problemi -Abdürrezzak'ın Musannef'i özelinde-

    The problem of the sahaba and tabi'in opposition to marfū' hadiths -Specific to ʿAbd Al-Razzāq's Al-Muṣannaf-

    AHMET ÖKDEM

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2025

    DinErciyes Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    PROF. DR. SÜLEYMAN DOĞANAY

  4. Tez No

    762633

    El-Cassâs'ın Ahkâmü'l-Kur'ân'ında kullandığı hadislerin kaynakları ve değeri -Taharetle ilgili rivâyetler örneğinde-

    The sources and values of the hadiths used in the Ahkam'ul-Qur'an by el-Cassâs -In the example of the narrations about taharet-

    ŞERİFE ÖZTÜRK

    Yüksek Lisans

    Türkçe

    Türkçe

    2022

    DinAkdeniz Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DR. ÖĞR. ÜYESİ İSA AKALIN

  5. Tez No

    94111

    Abdurrezzak ve hadisçiliği

    Başlık çevirisi yok

    MUSA ÇETİN

    Doktora

    Türkçe

    Türkçe

    2000

    DinAtatürk Üniversitesi

    Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı

    DOÇ. DR. İBRAHİM BAYRAKTAR

Geri Dön