Kırâat ilminin Mâverâünnehir'deki oluşum ve yayılma süreci
The formation and spread of qiraat studies in Maveraunnehir
- Tez No: 993994
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET ÜNAL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Kur'an'ın doğru okunuşuna dair rivayet ve tilâvet geleneğinin Mâverâünnehir'e intikâli, Emevî dönemindeki bireysel irtibatlar ile kurumsal yönelimlerin birleşmesi sonucu gerçekleşmiştir. Bu bağlamda Dahhâk b. Müzâhim, Yahyâ b. Ya'mer ve Hârice b. Mus'ab, Kur'an'ın okunuşuna dair rivayetleri bölgeye taşıyan öncü isimler olmuş; yetiştirdikleri talebeler vasıtasıyla Mâverâünnehir'de ilk ilmî silsilelerin temeli atılmıştır. Bu safhanın ortaya konulmasında, klasik kıraat, tefsir ve tabakat literatürü taranarak bölgedeki rihle hareketliliği ve Kur'an'ın okunuşuna ilişkin farklı kıraatlerin bölgeye ulaşma süreci ele alınmıştır. Zamanla te'lif çalışmalarının çoğalmasıyla bu birikim ilmî bir çerçeveye oturmuş; tefsir, hadis ve kırâat literatürünün tedrise katılmasıyla kırâat ilmi sistemli bir yapı kazanmıştır. Bu aşamadan sonra Mâverâünnehir'de kırâat ilmi gelişim sürecine girmiş; ihtiyar/tercih, tedvin, teşekkül, iştihar ve tekâmül gibi aşamalardan geçerek müstakil bir disiplin hâline gelmiştir. Bölge, Ebû 'Amr kırâati ile Kisâî ve Nâfi' rivayetlerinin yaygınlık kazandığı önemli bir ilmî merkez konumuna gelmiştir. Kırâat eğitimi başlangıçta küttaplar, camiler ve medreselerde yürütülmüş; zamanla bu yapılar alanın temel kurumları hâline gelmiştir. Mâverâünnehir'de Seb'a, Semân ve Aşere kırâatlerinin okutulduğu düzenli bir eğitim modeli teşekkül etmiş; Tâhirîler, Sâmânîler, Karahanlılar, Selçuklular ve Timurluların himayesi bölgenin ilmî yapısını güçlendirmiştir. İbn Mihrân, Ebü'l-Kâsım el-Hüzelî ve İbnü'l-Cezerî gibi önde gelen âlimler de kırâat geleneğinin kökleşmesine önemli katkıda bulunmuştur. Netice itibarıyla Mâverâünnehir, kırâat ilminin teşekkülünden tekâmülüne uzanan süreçte hem tedris hem de telif faaliyetleriyle bir rol üstlenmiş, kırâat ilim geleneğinin gelişiminde merkezi bir konum elde etmiştir. Bu çalışma, söz konusu gelişim çizgisini tarihî veriler ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
The transmission of the Qur'an's recitational tradition to Mawarannahr took shape through the combined influence of individual scholarly contacts and emerging institutional orientations during the Umayyad period. Figures such as Dahhak b. Muzahim, Yahya b. Yamar and Harice b. Musab played a pioneering role in bringing recitational reports to the region, and through their students the earliest scholarly chains began to form. Drawing on classical works of qiraat, tafsir and tabaqat, this study traces patterns of scholarly travel and examines how various recitational traditions reached Mawarannahr. Over time, the growing body of authored works, together with the inclusion of tafsir, hadith and qiraat in teaching activities, provided the field with a systematic framework. The science of qiraat in the region subsequently developed through stages such as preference, codification, formation, dissemination and maturation, ultimately becoming an independent discipline. Mawarannahr emerged as a major center where the recitations of Abu Amr as well as the transmissions of Kisai and Nafi gained widespread acceptance. Qiraat instruction, initially carried out in kuttabs, mosques and later madrasas, gradually evolved into a structured model in which the Sab'a, Seman and Ashara systems were taught. The patronage of the Tahirids, Samanids, Karakhanids, Seljuks and Timurids further strengthened the region's scholarly environment, while scholars such as Ibn Mihran, Abu'l-Kasim al-Huzeli and Ibn al-Jazari contributed significantly to the consolidation of the tradition. In sum, Mawarannahr played a central role in both the teaching and authorship of qiraat studies from their emergence to their maturation. This study aims to outline this historical development based on available evidence.
Benzer Tezler
- İbnü'l-Cezerî'nin en-Neşr fî'l-Kırââti'l-Aşr adlı eserinin kıraat ilmindeki yeri
The place of Ibnul-Jazari's work called an-Neshr fi'l-Qiraati'l-Ashr in the science of reciting
MUSTAFA MEMİ
Doktora
Türkçe
2025
DinUşak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ORHAN PARLAK
- Kıraat ilminin Endülüs'e intikalinde Mısır kıraat âlimlerinin etkisi
The influence of Egyptian scholars in the transition of ilm al-qıraat to Andalus
NUR KÜBRA DEMİRCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DinRecep Tayyip Erdoğan ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MUHAMMET YILMAZ
- Kırâat ilminin günümüz problemleri (Teganni örneği)
Today's problems of qiraat (Teganni example)
İBRAHİM BURAK KIZILKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYDIN KUDAT
- Kıraat ilminin interdisipliner açıdan önemi
The importance of the science of qiraat in interdisciplinary perspective
HANDAN NİHAL BÜYÜKORHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYDIN KUDAT
- Kırâat ilminin temel meseleleri açısından İbn Akîle el-Mekkî'nin“ez- Ziyâde ve'l-İhsân fî ulûmi'l Kur'an”adlı eseri
An examination of Ibn ʿAkīle al-Makkī's“al-Ziyāde ve al-Ihsān fīʿUlūmi'l- Qurʾān”in terms of the core issues of qiraat studies
HÜSEYİN ÇELİKKOL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinMarmara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET KARA