Nahiv ilminde mukaddime geleneği (Halef el-Ahmer örneği)
The muqaddima tradition in the science of naḥw (The case of Khalaf al-Aḥmar)
- Tez No: 994141
- Danışmanlar: DOÇ. DR. CÜNEYT MARAL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Arap dili ve gramer ilimleri içerisinde önemli bir telif türü olan mukaddime geleneğini, nahiv ilmi özelinde ele almakta; erken dönem dilcilerinden Halef el-Ahmer'in“Mukaddime fî'n-nahiv”adlı eserini merkeze alarak incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, mukaddime türünün ortaya çıkış sürecini, nahiv öğretimindeki işlevini ve Halef el-Ahmer'in bu geleneğin teşekkülündeki yerini tespit etmektir. Çalışmada öncelikle Halef el-Ahmer'in hayatı, ilmî şahsiyeti ve yetiştiği ilmî çevre ele alınmış; onun Basra nahiv ekolüyle olan irtibatı, şiir rivayeti konusundaki yetkinliği ve dil malzemesine hâkimiyeti değerlendirilmiştir. Ardından nahiv ilminin tarihî gelişimi incelenerek, İslâm'ın yayılmasıyla birlikte ortaya çıkan dilsel problemler nahiv ilminin teşekkülüne nasıl zemin hazırladığı ortaya konulmuştur. Çalışmanın devamında mukaddime geleneğinin tarihî seyri ele alınmıştır. Mukaddimenin genel anlamda ilmî eserlerdeki yeri, bir telif türü olarak geçirdiği dönüşüm ve farklı ilim dallarındaki kullanımı incelenmiş; daha sonra nahiv ilmi özelinde mukaddimelerin ortaya çıkışı ve öğretici işlevi değerlendirilmiştir. Bu bağlamda mukaddimelerin, başlangıç seviyesindeki öğrenciler için nahiv ilminin temel kaidelerini sade ve sistematik bir biçimde sunmayı amaçlayan metinler olduğu tespit edilmiştir. Çalışmanın merkezinde yer alan Mukaddime fî'n-nahv, içerik, üslup ve öğretim yöntemi bakımından analiz edilmiştir. Eserde konular taksim ve örnekleme yoluyla ele alındığı, istişhâdın Kur'ân, şiir ve fasih dil örnekleriyle sınırlandırıldığı ve illet tartışmalarının pedagojik kaygılarla yapılmadığı görülmüştür. Bu özellikler, eserin öğretici ve giriş mahiyetindeki yapısını açıkça ortaya koymaktadır. Çalışma sonucunda, Mukaddime fî'n-nahv'in genelde mukaddime geleneğine, özelde ise nahiv mukaddimelerine öncü ve ilham verici bir eser olduğu tespit edilmiştir. Halef el-Ahmer'in bu eseri, nahiv öğretiminde sistematik tertip, pedagojik sadelik ve metodolojik bilinç açısından sonraki dönemlerde kaleme alınan mukaddimelere model teşkil etmiştir. Bu yönüyle çalışma, nahiv tarihi ve mukaddime geleneğine dair bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the muqaddima tradition—an important genre of scholarly writing within Arabic language and grammatical sciences—specifically in the context of the science of naḥw. Focusing on Muqaddima fī al-naḥw by the early grammarian Khalaf al-Aḥmar, the research aims to identify the emergence of the muqaddima genre, its function in teaching naḥw, and Khalaf al-Aḥmar's role in the formation of this tradition. The study first addresses the life, scholarly personality, and intellectual milieu of Khalaf al-Aḥmar, evaluating his connection to the Basran school of grammar, his competence in the transmission of poetry, and his mastery of linguistic material. It then examines the historical development of the science of naḥw, demonstrating how linguistic problems that arose with the spread of Islam laid the groundwork for the emergence of this discipline. Subsequently, the historical trajectory of the muqaddima tradition is discussed. The general place of the muqaddima in scholarly works, its transformation as a genre, and its use across different fields of knowledge are analyzed; thereafter, the emergence and pedagogical function of muqaddimas specifically within the science of naḥw are evaluated. In this context, muqaddimas are identified as texts intended to present the fundamental rules of naḥw to beginner-level students in a clear and systematic manner. Muqaddima fī al-naḥw, which constitutes the core of the study, is analyzed in terms of content, style, and teaching method. It is observed that the topics are addressed through classification and exemplification, that evidentiary citation (istishhād) is limited to the Qur'an, poetry, and examples of eloquent usage, and that causal (ʿilla) discussions are avoided due to pedagogical considerations. These features clearly demonstrate the instructional and introductory nature of the work. As a result, Muqaddima fī al-naḥw is identified as a pioneering and inspirational work for the muqaddima tradition in general and for grammatical muqaddimas in particular. Khalaf al-Aḥmar's work served as a model for later muqaddimas in terms of systematic organization, pedagogical simplicity, and methodological awareness in the teaching of naḥw. In this respect, the study offers a comprehensive evaluation of the history of naḥw and the muqaddima tradition.
Benzer Tezler
- Şeyh Abdurrahman eş-Şâvırî ve Mir'âtul-iʻRâb Câddetu's-avâb adlı eseri
Şeyh Abdurrahman eş-şavirî and Mir'âtul-İrab Jadidetu's-Savab
MEHMET KAYAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimDicle ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MEHMET CEVAT ERGİN
- İbn Bâbeşâz ve Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eseri
İbn Bâbeşâz and his work named Şerhu'l-mukaddimeti'l-Muhsibe
İHSAN KUTLUAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Doğu Dilleri ve EdebiyatıBatman ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CÜNEYT MARAL
- Şerhu'l-Mukaddimeti'l-Muhsibe adlı eseri bağlamında İbn Bâbeşâz'ın Arap dilindeki yeri
The place of Ibn Bâbeşâz in The Arabic language in the Context of his work Sharh Al-Muqaddima Al-Muḥsiba
YASİN ÖZDEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DilbilimŞırnak ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİN CENGİZ
- Sarf ilminde el-Mâzinî ve et-Tasrîf adlı eseri
Al-Mazini and his work named at-Tasrif in the morhpology science
HALİS DEDE
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DilbilimYüzüncü Yıl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET ŞİRİN ÇIKAR
- Hatib eş-Şirbîni'nin Nuru's-Seciyye adlı eserinin Arap dili grameri açısından incelenmesi
An analysis of Hatīb al-Shirbīnī's work Nūru's-Sajiyya in terms of Arabic language and grammar
HALİL ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DilbilimMardin Artuklu ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET TEKİN