Sovyet kaynaklarında Lozan ve mübadele
Lausanne and the exchange in Soviet sources
- Tez No: 995744
- Danışmanlar: PROF. DR. KEMAL ARI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Türk İnkılap Tarihi, History of Turkish Revolution
- Anahtar Kelimeler: Lozan Barış Konferansı, Türk–Yunan Nüfus Mübadelesi (1923), Sovyet Dış Politikası, NKID/Narkomindel, Komintern, Pravda, İzvestiya, Boğazlar Rejimi, Karadeniz Güvenliği, azınlıklar, söylem analizi, arşiv belgeleri, Lausanne Peace Conference, Greek–Turkish Population Exchange (1923), Soviet Foreign Policy, NKID/Narkomindel, Comintern, Pravda, Izves-tiya, Straits Regime, Black Sea security, minorities, discourse analysis, archi-val research
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Dokuz Eylül Üniversitesi
- Enstitü: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Türk Kurtuluş Savaşı'nın diplomatik finali olan Lozan Barış Kon-feransı'nı ve ardından gelen Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi'ni, dönemin Sovyet Rusya (SSCB) kaynakları üzerinden okumayı amaçlamaktadır. Geleneksel tarih yazımında genellikle Batılı (İngiliz, Fransız) ve Türk arşivlerine dayalı anlatımlar hâkimken, bu çalışma“öteki”kutup olan Sovyetlerin perspektifini merkeze almak-tadır. Çalışmanın temel amacı, Sovyet dış politikasının Lozan bağlamında nasıl kurulduğunu; Boğazlar rejimi ve Karadeniz güvenliği önceliğiyle, mübade-le/azınlıklar dosyasına yönelik tutum arasındaki gerilimi açıklamaktır. Tez, Sovyet dış politikasının“ikili hat”(dual track) mantığıyla işlediği varsayımından hareket-le, bir yanda NKID/Narkomindel (devlet diplomasisi) hattının güvenlik ve jeopoli-tik çıkarlar doğrultusunda geliştirdiği reelpolitik söylemi; diğer yanda Komintern ve ona bağlı yayın/ağların sınıf, uluslar sorunu ve self-determinasyon eksenli ideo-lojik eleştirilerini karşılaştırmalı biçimde analiz eder. Araştırmanın birincil kaynakları Rusya Dış Politika Arşivi (AVP RF) bel-geleri, Rusya Devlet Sosyal-Siyasal Tarih Arşivi (RGASPI) içindeki Komintern evrakı, DVP SSSR belge derlemesi ile Pravda ve İzvestiya gazeteleridir. Nitel yön-tem çerçevesinde arşiv belgelerinin içerik çözümlemesi ile basın metinlerinin söy-lem analizi birlikte kullanılmış; Sovyet resmî söylemi ile kamusal propaganda dili arasındaki ayrışma/senkronizasyon örüntüleri izlenmiştir. Bulgular, Sovyet yaklaşımının Lozan'da öncelikle Boğazlar ve Karadeniz güvenliği etrafında kristalize olduğunu; bu nedenle mübadeleye ilişkin resmî dip-lomasinin çoğu kez“düşük profilli”kaldığını göstermektedir. NKID hattı, Türki-ye'nin egemenliğini ve Ankara–Moskova yakınlığını korumayı, Batılı güçlerin Sovyetleri Karadeniz'e“hapsetme”girişimine karşı bir güvenlik gereği olarak görmüş; mübadeleyi ise çoğu durumda ikincil bir dosya olarak ele almıştır. Buna karşılık Komintern çevresi, zorunlu yer değiştirmeyi“burjuva-milliyetçi”bir çö-züm olarak mahkûm etmiş; mübadeleyi emekçi sınıfların parçalanması ve azınlık-ların haklarının gaspı bağlamında değerlendirmiştir. İzvestiya'nın mübadeleyi daha çok konferans gündemi ve azınlıklar/patrikhane pazarlığı içinde teknik-diplomatik bir dille haberleştirmesi; Pravda'nın ise Boğazlar meselesini Türkiye'ye dönük ide-olojik-jeopolitik“hazırlık ateşi”yle örmesi, Sovyet kamu söyleminde hem güven-likçi hem de ideolojik katmanların eşzamanlı varlığını doğrulamaktadır. Sonuç ola-rak tez, Sovyet kaynaklarında Lozan ve mübadele meselesinin, güvenlik kaygıları (Boğazlar/Karadeniz), ulus-devletleşme ve nüfus yönetimi (homojenleşme) ile en-ternasyonalist ideoloji (self-determinasyon/sınıf dayanışması) arasındaki gerilimli kesişimde anlam kazandığını ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis aims to examine the Lausanne Peace Conference, the diploma-tic finale of the Turk ish War of Independence, and the subsequent Turkish-Greek Population Exchange through the lens of contemporary Soviet Russia (USSR) sour-ces. While traditional historiography is predom inantly based on Western (British, French) and Turkish archives, this study centers on the perspective of the“other”pole: the Soviets. The core objective is to explain how Soviet foreign policy was articulated at Lausanne and to clarify the tension between the priority given to the Straits regime/Black Sea security and the Soviet stance on the population exchange and minority issues. Building on the“dual track”assumption in early Soviet exter-nal relations, the study comparatively analyzes the realist, security-driven discour-se of NKID/Narkomindel (state diplomacy) and the ideological critiques advanced through Comintern networks and affiliated publications, grounded in class politics, the national question, and self-determination. The research draws on primary materials from the Archive of Foreign Po-licy of the Russian Federation (AVP RF), Comintern files in the Russian State Arc-hive of Socio-Political History (RGASPI), the published document collection Do-kumenty vneshnei politiki SSSR (DVP SSSR), and the newspapers Pravda and Iz-vestiya. Methodologically, qualitative content analysis of diplomatic documents is combined with discourse analysis of press texts to trace patterns of divergence and synchronization between official state messaging and public propaganda. Findings indicate that the Soviet approach at Lausanne crystallized prima-rily around the Straits question and Black Sea security. Consequently, Soviet state diplomacy often kept the population exchange in a relatively low-profile position, treating it as secondary to the strategic imperative of safeguarding Turkey's sovere-ignty and preserving the Ankara–Moscow alignment against Western attempts to project naval power into the Black Sea. In contrast, Comintern-linked discourse condemned compulsory population transfers as a“bourgeois-nationalist”solution, framing the exchange in terms of the fragmentation of the working class and the erosion of minority rights. The press reinforces this duality: Izvestiya frequently presented the exchange within a technical-diplomatic register tied to conference agendas and minority/patriarchate bargaining, while Pravda foregrounded the Stra-its issue through an ideological–geopolitical“preparatory fire”aimed at shaping Turkish choices before Lausanne's second phase. Overall, the thesis demonstrates that Soviet representations of Lausanne and the population exchange are best un-derstood at the intersection of security concerns (Straits/Black Sea), nation-state consolidation and population governance (homogenization), and internationalist ideology (self-determination and class solidarity).
Benzer Tezler
- Rus kaynaklarına göre Boğazlar sorunu (1936-1946)
The Straits question according to Russian sources (1936-1946)
FIDAN HUSEYNLI
- Kurtuluş Savaşı döneminde Türk-Sovyet ilişkileri (1919-1923)
Turk-Soviet relations during the Turkish War of Independence (1919-1923)
NİHAN PAŞAOĞLU
- 1919 Paris Barış Konferansı'nda Türkiye
Turkey in the 1919 Paris Peace Conference
NAGİHAN EBRU CAMBAZ TOGAÇ
Doktora
Türkçe
2026
Türk İnkılap TarihiAnkara ÜniversitesiAtatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TEMUÇİN FAİK ERTAN
- Sovyet kaynaklarında Mustafa Kemal Atatürk ve Dönemin Türkiye'si (1923-1938)
The Portrait of Mustafa Kemal Ataturk and Turkey Under His Rule in Soviet sources (1923-1938)
CELAL PEKŞEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
TarihMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiTarih Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İLYAS KEMALOĞLU