Ontolojik ve epistemolojik sınırlar bağlamında akıl, metafizik ve tanrısal hakikat
Reason, metaphysics, and divine truth in the context of ontological and epistemological limits
- Tez No: 997724
- Danışmanlar: PROF. DR. İBRAHİM ÖZDEMİR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Epistemoloji, Metafizik, Ontoloji, Tanrı, Epistemology, Metaphysical, Ontology, God
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Üsküdar Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, Tanrısal hakikatin insan aklı tarafından kavranabilirliği meselesini, ontolojik ve epistemolojik sınırlar içerisinde felsefi bir problem olarak ele almaktadır. Çalışmanın temel iddiası, akla dayalı inanç biçimlerinin —özellikle de deist Tanrı anlayışı ile İslam felsefesindeki zorunlu varlık öğretisinin— Tanrı'yı evrensel, zorunlu ve akılla temellendirilebilir bir hakikat olarak konumlandırma noktasında ortak bir ontolojik tutarlılık taşıdığıdır. Bu doğrultuda çalışma, öncelikle Antik felsefede metafizik, ontoloji ve kozmik düzen anlayışlarını inceleyerek okült düşüncenin tarihsel ve felsefi kökenlerini ortaya koymaktadır. Okült düşünce, evrenin düzenli ve anlamlı bir yapıya sahip olduğu fikrini paylaşmakla birlikte, bilginin kaynağı ve doğrulanabilirliği konusunda ciddi epistemolojik problemler barındırması nedeniyle eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır. Bu değerlendirme, akla dayalı Tanrı anlayışlarının felsefe tarihinde neden daha güçlü bir konum edindiğini açıklayıcı bir işlev görmektedir. İkinci aşamada deizm, Tanrı'nın varlığını ve temel niteliklerini vahiyden bağımsız olarak akıl yoluyla temellendiren bir yaklaşım olarak ele alınmakta; Tanrı'nın evrenin zorunlu ilkesi ve rasyonel nedeni olduğu fikri tartışılmaktadır. Bu bağlamda deist Tanrı anlayışı, modern bilim ve nedensellik ilkesiyle uyumlu bir metafizik zemin üzerinde değerlendirilmektedir. Çalışmanın devamında Yahudilik ve Hristiyanlık bağlamında vahiy–akıl ilişkisi incelenmekte; ardından İslam felsefesinde Fârâbî ve İbn Sînâ'nın zorunlu varlık öğretisi merkeze alınarak Tanrı'nın akıl yoluyla temellendirilmesi ele alınmaktadır. Bu çerçevede deist düşünce ile İslam felsefesi arasında, Tanrı'nın zorunlu varlık olarak kavranışı bakımından belirli ontolojik benzerliklerden söz etmek mümkün denilebilir. Son bölümde ise, İslam düşüncesinde tarihsel süreç içerisinde ortaya çıkan akıl karşıtı yorumlar, bâtınî ve ezoterik eğilimler eleştirel bir bakışla değerlendirilmekte; Tanrısal hakikatin dogmatik otoriteye indirgenmesinin doğurduğu teolojik ve epistemolojik sorunlar tartışılmaktadır. Sonuç olarak bu tez, Tanrı'yı ne salt sezgisel bir inanç alanına ne de indirgemeci bir rasyonalizme hapseden bir yaklaşımı savunmakta; Tanrısal hakikatin evrensel ve akla açık bir metafizik ilke olarak temellendirilebileceğini ileri sürmektedir.
Özet (Çeviri)
This thesis examines the question of whether divine truth can be comprehended by human reason within ontological and epistemological boundaries. The central claim of the study is that rational forms of belief—particularly the deist conception of God and the doctrine of the Necessary Being in Islamic philosophy—share a common ontological consistency by positioning God as a universal, necessary, and rationally intelligible truth. In this context, the study first analyzes metaphysics, ontology, and the conception of cosmic order in ancient philosophy, thereby revealing the historical and philosophical roots of occult thought. While occult traditions affirm the meaningful and orderly structure of the universe, they are critically evaluated due to their epistemological limitations concerning the source and verifiability of knowledge. This critique helps clarify why rational approaches to God have held a more enduring position in the history of philosophy. The second part of the thesis focuses on deism as an approach that grounds the existence and attributes of God in reason rather than revelation. Here, God is understood as the necessary principle and rational cause of the universe, a conception that aligns with modern scientific understanding and the principle of causality. Subsequently, the relationship between revelation and reason is examined within the contexts of Judaism and Christianity. The study then turns to Islamic philosophy, particularly the works of Farabi and Avicenna (Ibn Sina), where the doctrine of the Necessary Being offers a systematic rational foundation for the existence of God. This analysis demonstrates a strong and often overlooked ontological parallel between deist thought and Islamic metaphysics. In the final section, interpretations within Islamic history that diverge from rational foundations—especially dogmatic, esoteric, and anti-rational tendencies—are critically examined. The study argues that reducing divine truth to authoritative or exclusive interpretations leads to significant theological and epistemological problems. Ultimately, this thesis defends a conception of God that is neither confined to subjective intuition nor reduced to simplistic rationalism, but rather grounded in a universal and reason-accessible metaphysical framework.
Benzer Tezler
- Tekillikten aşkınlığa transhümanizmde insan tasavvuru
From singularity to transcendence human conception in transhumanism
SECE HİSSO
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
DinÇukurova ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERTUĞRUL DÖNER
- Epistemolojik ve ontolojik sınırları aşmak: Wittgenstein
Wittgenstein on trancending the ontological and epistemological limits
MUHAMMED ABDİ ÇELİK
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
FelsefeAydın Adnan Menderes ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CENGİZ İSKENDER ÖZKAN
- Beslenme ahlakı: Vegan ve helal beslenmenin epistemolojik mukayesesi
Ethics of nutrition: An epistemological comparison of vegan and halal diets
NUREFŞAN BULUT USLU
Doktora
Türkçe
2025
FelsefeAnkara ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HASAN YÜCEL BAŞDEMİR
- Belâgat teorilerinin gelişiminde Mu'tezile etkisi (IV. ve V. asır çerçevesinde)
The influence of Mu'tazila on the development of theories of balāghah (During the 4th and 5th centuries of the Hij̲ra)
RECEP YARTAŞI
Doktora
Türkçe
2024
DilbilimAnkara ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SALİH ZAFER KIZIKLI
- Wittgenstein'in tractatus logico-philosophicus'unda dünya, düşünce ve mantık ilişkisi
The relationship between the world, thought, and logic in Wittgenstein's tractatus logico-philosophicus
AYŞE NUR AGİTOĞLU OLAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
FelsefeŞırnak ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMETŞİRİN ÇAĞMAR