Osmanlı Devletinde resmî tarih yazıcılığının Vak'anüvislik tecrübesi
The experience of official historiography in the Ottoman Empire: Vakanüvislik.
- Tez No: 998300
- Danışmanlar: PROF. DR. HALİDE ASLAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Tarih, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: İslam Tarihi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın amacı; Osmanlı Devleti'nde resmî tarihi yazmak üzere 1700 yılında kurulmuş vak'anüvisliği inceleyip, kurumun Osmanlı tarihi ve tarih yazıcılığına yaptığı katkıları ortaya çıkarabilmektir. Osmanlı Devleti'nde resmî tarih yazıcılığı anlayışı çok geç bir dönemde başlamıştır. İlk başlarda anonim şeklinde yazılan Osmanlı tarihleri daha sonra tevârih-i Âl-i Osmanlar ile kısmen gelişmiştir. Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde yarı resmî denebilecek ve daha çok İran'dan gelen yazarların etkisiyle İran tarih yazıcılığının etkili olduğu şehnâmecilik yazıcılığı başlamıştır. Yaklaşık yarım yüzyıl süren bu tarih yazıcılığı; içinde hattat, nakkaş, ressam gibi onlarca kişiyle beraber yapılması gerekliliği, değişik kağıt, mürekkep türleri gibi zamanında masraflı denebilecek araçlarla yapıldığı için çok fazla sürdürülememiş, XVII. Yüzyılın hemen başında son bulmuştur. Osmanlı'da tarihçiliğin kurumsallaşması, şehnâmeciliğin son bulmasından tam bir asır sonra XVIII. Yüzyılın başında ancak mümkün olabilmiştir. 1700 yılında Naîmâ Mustafa Efendi'nin vak'anüvis olarak tayin edilmesinden sonra kurulan vak'anüvislik, 1922 yılına kadar devam etmiştir. Bu zaman zarfında 30 insan bu vazife için resmî olarak görevlendirilmiştir. Vak'anüvislerin bir kısmı müstakil eser ortaya koymuş, bir kısmı da eser ortaya koymamakla beraber notlarını tutmuş, halefleri olan vak'anüvise aktarılmasını sağlamıştır. 1831 yılında Takvim-i Vekâyi'nin kurulmasından sonra vak'anüvisliğin önemi azalmış, görevlendirilen bazı vak'anüvisler bu gazetenin idarecisi olmalarına rağmen tarih alanında not tutmamışlardır. Bununla beraber vak'anüvislerin yaptığı çalışmalar sayesinde 1592 yılından 1876'ya kadar -1729-30- bir yıl istisna tutulursa – Osmanlı tarihi kesintisiz olarak yazılmış ve 21 müstakil eserde toplanmıştır. Vak'anüvislerin yazdığı eserlerde konu çeşitliliği çok fazladır. Savaşlardan gündelik hayata kadar yüzlerce konu işlenmiştir. Olaylar sadece aktarılmamış, Naîmâ Mustafa Efendi, Ahmed Vâsıf Efendi ve Cevdet Paşa gibi vak'anüvisler tarafından olaylar tarih felsefesi açısından da değerlendirmiştir. Dolayısıyla vak'anüvis eserler Osmanlı tarihi açısından son derece önemli eserlerdir. Tez giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; vak'anüvislik, kurumsallaşma çerçevesinde ele alınmış, vak'anüvisliğin doğduğu siyasi zemin, vak'anüvislerin hangi kriterlerle seçildiği, gelir kaynakları, yönetimle ilişkileri, devlet adamlarının bu müesseseye bakışı ele alınmıştır. İkinci bölümde ise vak'anüvisler ve eserleri incelenmiştir. Son bölümde vak'anüvislik, tarih yazıcılığı perspektifinden değerlendirilmiş, eserler tarih felsefesi, dil, tarihçiliğe yapılan etki, Osmanlı tarih yazıcılığı açısında önem ve kaynak kullanımı açısından kritiğe tabi tutulmuştur. Sonuç kısmında ise tezin ulaştığı sonuçlar aktarılmıştır.
Özet (Çeviri)
This dissertation examines the institution of vak'anüvislik, established in 1700 to produce the official history of the Ottoman Empire, and aims to reveal its contributions to Ottoman historiography. The practice of official history writing in the Empire began relatively late. While early Ottoman histories were written anonymously, they gradually developed through the Tevârih-i Âl-i Osman. During the reign of Kanunî Sultan Süleyman (1520–1566), a semi-official form of historiography known as şehnamecilik emerged under Persian influence. This tradition, which required the collaboration of calligraphers, painters, and artisans and involved costly materials such as special paper and ink, lasted for about half a century before coming to an end in the early seventeenth century. The institutionalization of Ottoman historiography became possible only a century later, with the appointment of Naîmâ Mustafa Efendi as the first vak'anüvis in 1700. The office continued until 1922, with thirty individuals officially assigned to the position. Some produced independent works, while others kept notes to be transmitted to their successors. Following the establishment of Takvim-i Vekâyi in 1831, the significance of the office diminished, and certain appointed vak'anüvisler refrained from recording historical notes despite their administrative roles in the newspaper. Nevertheless, thanks to their efforts, Ottoman history was recorded continuously from 1592 to 1876—except for one year (1729–1730)—and compiled into twenty-one independent works. The vak'anüvis chronicles cover a wide range of subjects, from wars to daily life. Beyond mere narration, figures such as Naîmâ Mustafa Efendi, Ahmed Vâsıf Efendi, and Cevdet Paşa offered philosophical reflections on historical events, thereby enhancing the intellectual value of their works. The dissertation consists of an introduction and three chapters. The first chapter analyzes the institutional framework of vak'anüvislik, including its political context, criteria for appointment, financial resources, relations with the administration, and perceptions of statesmen. The second chapter examines the vak'anüvisler and their works. The final chapter evaluates the institution from the perspective of historiography, addressing its philosophical dimensions, language, impact on historical writing, significance for Ottoman historiography, and use of sources. The conclusion presents the overall findings of the study.
Benzer Tezler
- Şani-zade Mehmed Ataullah Efendi'nin tarih yazıcılığı
Şani-zade Mehmed Ataullah Efendi's writting of History
ÇETİN AYKURT
- Osmanlı saray hayatı hakkında bir eser: Risâle-i Teberdâriyye (Değerlendirme,metin,notlar)
Risâle-i Teberdâriyye is a work about the life of the Ottoman Palace
SEVİNÇ SAYAN
- Türkiye'de popüler tarih ve tarihçilik (1919-1950)
Popular history and historiography in Turkey (1915-1950)
TÜLAY GÜL
- Abdurrahman Şeref Efendi'nin Târih-i Devlet-i Osmâniyye eseri ve tarihçiliği
Abdurrahman Şeref Efendi's Historiography and His Work Entitled“Tarih-i Devlet-i Osmaniyye (History of the Ottoman State)”
MUSTAFA ÖĞREN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
TarihAnkara Yıldırım Beyazıt Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YASİN YILMAZ
- Sendika dergilerinde özelleştirme gündemi: Petrol-İş ve Tek Gıda-İş örnekleri
Privatization agenda in union magazines: Examples of Petrol-İş and tek Gıda-İş
GAYE KUAS
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
İletişim BilimleriGalatasaray ÜniversitesiRadyo Televizyon ve Sinema Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. CEREN SÖZERİ ÖZDAL