Irak Türkmen Türkçesi söz varlığı
The vocabulary of Iraqi Turkmen Turkish
- Tez No: 998796
- Danışmanlar: PROF. DR. AKARTÜRK KARAHAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Irak Türkmen Ağızları, Söz Varlığı, Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü, Türkiye Türkçesi, Iraqi Turkmen Dialects, Vocabulary, Iraqi Turkmen Turkish Dictionary, Turkish (Türkiye)
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
ÖZET Irak Türkmen Türkçesi Söz Varlığı Irak Türkmenleri, tarihsel olayların şekillendiği Irak coğrafyasında dilleri ve ortaya koydukları kültürel birikimlerle bin yıla yaklaşan bir süredir varlıklarını sürdürmektedir. Kökenleri Türkistan'dan göç eden Oğuz Türklerine dayanan Türkmenler, İslamiyet'i kabul etmeleriyle birlikte İslam kültürünü ve inancını toplumsal yaşamlarının ayrılmaz bir parçası hâline getirmiştir. Bu tarihî ve kültürel süreç Türkmenlerin dil yapısına, söz varlığına ve kültürel mirasına doğrudan yansımış; dil, söz konusu birikimin temel taşıyıcısı olmuştur. Bir toplumun konuşma dili, kültürün en temel unsurlarından biri olmasının yanı sıra, çoğu zaman kültürel kimliğin en güçlü göstergesi niteliğini taşımaktadır. Bu çerçevede Irak Türkmen Türkçesi Türkmenlerin millî kimliğini biçimlendiren, canlılığını koruyan ve kuşaktan kuşağa aktarılan ortak bir kültürel miras olarak değerlendirilmektedir. Dilin söz varlığı, deyimleri, atasözleri ve ağız özellikleri Türkmen toplumunun tarihsel geçmişini ve yaşam biçimini yansıtan önemli göstergeler arasında yer almaktadır. Bu nedenle Irak Türkmen Türkçesinin söz varlığının tespit edilmesi, korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması yalnızca kültürel değil aynı zamanda millî bir sorumluluk olarak görülmelidir. Irak Türkmenlerinin sahip olduğu bu kültürel birikim, dillerini besleyecek ve zenginleştirecek düzeydedir. Irak Türkmen Ağızları gerek Türkiye Türkçesi yazı diliyle olan ilişkisi gerekse diğer Türk lehçeleri arasındaki konumu bakımından öneme sahiptir. Bir dilin en değerli hazinesi olan söz varlığı dilin bütün unsurlarını bünyesinde barındırmaktadır. Bu çalışmada Irak Türkmen Türkçesinde yer alan söz varlığı, başta Habib Hürmüzlü ve Ata Terzibaşı tarafından hazırlanan sözlükler olmak üzere çeşitli kaynaklar temel alınarak sınıflandırılmış ve incelenmiştir. Ayrıca Çoban Hıdır Uluhan, Şemsettin Türkmenoğlu, Mustafa Gökkaya ve Nasih Bezirgen'e ait eserler de aynı amaçla taranmıştır. Çalışma iki ana bölümden oluşmaktadır. Tezin birinci bölümünde Irak Türkmenlerinin tarihî geçmişi, dilleri ve yerleşim bölgeleri hakkında genel bilgiler sunulmuştur. İkinci bölümde ise sözlükler, kitaplar ve makalelerden derlenen sözcükler tasnif edilmiş ve incelenmiştir. Sözcüklerin sınıflandırılmasında Hatice Şirin'in Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi ile Serpil Soydan'ın Tarama Sözlüğü Söz Varlığı İncelemesi adlı çalışmalarındaki başlıklandırma esas alınmıştır.
Özet (Çeviri)
ABSTRACT The Vocabulary of Iraqi Turkmen Turkish Iraqi Turkmens have maintained their presence in the geography of Iraq where historical events have long unfolded for nearly a millennium through their language and the cultural heritage they have produced. The Turkmens are descended from Oghuz Turks who migrated from Turkestan and made Islamic culture and belief an integral part of their collective identity after embracing Islam. This historical and cultural process has been directly reflected in their linguistic structure, Lexicon and cultural heritage, with language functioning as the primary vehicle of this accumulation. The spoken language of a community constitutes one of the most fundamental components of culture and often serves as the strongest indicator of cultural identity. In this respect, Iraqi Turkmen Turkish represents a shared cultural heritage that shapes the national identity of the Turkmens, which remains dynamic, and is transmitted from generation to generation. The vocabulary, idioms, proverbs, and dialectal features of the language are among the key elements that reflect the historical experience and way of life of the Turkmen community. Therefore identifying, preserving, and transmitting the lexical wealth of Iraqi Turkmen Turkish to future generations should be regarded not only as a cultural responsibility but also as a national responsibility. The cultural heritage possessed by Iraqi Turkmens is sufficiently rich to nurture and enrich their language. Iraqi Turkmen dialects hold a significant position both in relation to the written standard of Turkey Turkish and within the broader context of Turkic dialects. The Lexicon, which constitutes the most valuable asset of any language, encompasses all linguistic components within these dialects. In this study, the Lexicon of Iraqi Turkmen Turkish has been examined primarily through lexicographical sources compiled by Habib Hürmüzlü and Ata Terzibaşı, along with various supplementary sources. In addition, works by Çoban Hıdır Uluhan, Şemsettin Türkmenoğlu, Mustafa Gökkaya, and Nasih Bezirgen have been surveyed. The study consists of two main sections. The first section provides general information on the history of Iraqi Turkmens, their language, and the regions in which they reside. The second section presents a classified analysis of words collected from dictionaries, books, and articles. For classifying lexical items the heading systems used in Hatice Şirin's Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi and Serpil Soydan's Tarama Sözlüğü Söz Varlığı İncelemesi have been adopted.
Benzer Tezler
- Irak Türkmen Türkçesi ağızlarının söz varlığı
The vocabulary of Iraqi Turkmen Turkic dialects
ADNAN KOK
Doktora
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEVDA ERATALAY
- Musul (Şirihan - Babnit - Kadıköy) Türkmen ağzı karşılaştırmalı biçim bilgisi
Comparative morphology of Musul (Şirihan - Babnit - Kadıköy) Turkmen dialect
NOOR HAQİ İSMAEL ABBOOSH
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MURAT KÜÇÜK
- Irak Türkmen Türkçesinde Arapça unsurlar
Arabic elements In Iraqi Turkmen Turkish
NOOR YALMAZ NOORALDEEN NOORALDEEN
Doktora
Türkçe
2025
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEVZAT ÖZKAN
- Irak Türkmen Türkçesi Amerli ağzı üzerine bir inceleme
Research on Iraq Turkmen Turkish's Amerli dialect
MUBEEN SHAHEEN IBRAHIM IBRAHIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DilbilimAnkara Yıldırım Beyazıt ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NİHAL ÇALIŞKAN
- Kerkük Türkçesi ile Orhun Türkçesinin sözvarlığı bakımından karşılaştırılması
Comparison of Kirkuk Turkish and Orhun Turkish in terms of vocabulary
NOOR İBRAHİM AHMED BAYATİ
Doktora
Türkçe
2023
DilbilimGazi ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FATMA ÖZKAN