Çevrimiçi ödeme sistemlerinin tercih edilmesini etkileyen faktörlerin çok kriterli karar verme yaklaşımıyla analizi: Bireysel ve kurumsal perspektif
Analysis of factors influencing the preference of online payment systems using a multi-criteria decision making approach: Individual and corporate perspectives
- Tez No: 999401
- Danışmanlar: ÖĞR. GÖR. CAFER ERHAN BOZDAĞ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Endüstri ve Endüstri Mühendisliği, Industrial and Industrial Engineering
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Endüstri Mühendisliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mühendislik Yönetimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte çevrimiçi ödeme sistemleri, hem bireysel kullanıcıların günlük finansal işlemlerinde hem de işletmelerin ticari faaliyetlerinde merkezi bir konuma yerleşmiştir. Kart tabanlı ödemeler, dijital cüzdanlar ve mobil ödeme çözümleri gibi farklı uygulamaları kapsayan bu sistemler, kullanıcılarına hız, erişilebilirlik ve işlem kolaylığı gibi önemli avantajlar sunarken, güvenlik, maliyet ve risk algısı gibi unsurlar nedeniyle çok boyutlu bir değerlendirme sürecini de beraberinde getirmektedir. Bu bağlamda çevrimiçi ödeme sistemlerinin benimsenmesi, tek bir faktörle açıklanamayacak kadar karmaşık ve çok faktörlü bir karar problemi niteliği taşımaktadır. Literatürde çevrimiçi ödeme sistemlerinin benimsenmesini etkileyen faktörler çoğunlukla bireysel kullanıcı perspektifinden ele alınmakta ve kurumsal kullanıcıların karar süreçlerini merkeze alan çalışmaların ise sınırlı kaldığı görülmektedir. Oysa bireysel kullanıcılar ile kurumsal kullanıcıların ödeme sistemlerinden beklentileri, risk algıları ve değerlendirme kriterleri önemli ölçüde farklılaşabilmektedir. Bu durum, çevrimiçi ödeme sistemlerinin benimsenmesini hem bireysel hem de kurumsal perspektiften bütüncül bir yaklaşımla ele alan çalışmalara duyulan ihtiyacı ortaya koymaktadır. Bu çalışmanın temel amacı, çevrimiçi ödeme sistemlerinin benimsenmesini etkileyen faktörleri bireysel ve kurumsal müşteri perspektiflerinden, ortak bir kriter yapısı çerçevesinde analiz etmek ve bu faktörlerin göreli önem düzeylerini çok kriterli karar verme yaklaşımı olan Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yöntemi aracılığıyla belirlemektir. Bu doğrultuda, literatürde yaygın olarak kullanılan teknoloji kabul modelleri, algılanan risk ve güven yaklaşımları ile dijital ödeme sistemlerine ilişkin önceki ampirik çalışmalar esas alınarak kapsamlı bir karar hiyerarşisi oluşturulmuştur. Çalışma kapsamında oluşturulan karar hiyerarşisi algılanan fayda, kullanım kolaylığı, güvenlik ve algılanan risk, sosyal etki, kolaylaştırıcı koşullar, algılanan maliyet, algılanan güven, uyum, kişisel yenilikçilik ve tutum olmak üzere on ana kriterden oluşmaktadır. Bu ana kriterler, çevrimiçi ödeme sistemlerinin benimsenmesini etkileyen farklı boyutları temsil etmekte olup her biri, ilgili literatüre dayalı olarak tanımlanan alt kriterler aracılığıyla daha ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Böylece kullanıcıların ödeme sistemi tercihlerini etkileyen unsurlar hem kavramsal hem de analitik açıdan sistematik bir yapıya kavuşturulmuştur. Araştırmanın ampirik verileri, en az bir yıldır çevrimiçi ödeme sistemlerini aktif olarak kullanan bireysel kullanıcılar ile işletmeleri adına çevrimiçi ödeme yöntemlerini kullanan ve bu sistemlerin kullanımına ilişkin karar süreçlerinde rol alan kurumsal kullanıcılar arasından elde edilmiştir. Veri toplama sürecinde katılımcılardan, AHP yöntemine uygun olarak hazırlanan ikili karşılaştırma anketleri aracılığıyla ana ve alt kriterleri Saaty'nin 1-9 önem ölçeğine göre karşılaştırmaları istenmiştir. Bireysel ve kurumsal kullanıcı grupları için elde edilen değerlendirmeler ayrı ayrı ele alınmıştır. Grup karar verme yaklaşımı doğrultusunda bireysel yargılar geometrik ortalama yöntemi kullanılarak birleştirilmiştir. Elde edilen ikili karşılaştırma matrisleri normalize edilmiş ve kriter ağırlıkları özdeğer yöntemi ile hesaplanmıştır. AHP yönteminin temel varsayımlarından biri olan tutarlılık koşulu, her bir karşılaştırma matrisi için tutarlılık oranı (CR) hesaplanarak test edilmiştir. Tüm matrislerde tutarlılık oranlarının kabul edilebilir eşik değer olan 0,10'un altında kaldığı tespit edilmiştir. Ana kriterlere ilişkin yerel ağırlıklar ile alt kriterlerin yerel ağırlıkları birleştirilerek küresel ağırlıklar hesaplanmış ve bireysel ile kurumsal kullanıcı perspektifleri arasında karşılaştırmalı bir analiz gerçekleştirilmiştir. Analiz sonuçları, bireysel kullanıcıların çevrimiçi ödeme sistemlerini benimserken öncelikle hız ve işlem süresinde tasarruf, algılanan gizlilik ve teknik koruma önlemleri gibi kriterlere odaklandığını göstermektedir. Bu bulgu, bireysel kullanıcıların ödeme sistemlerini değerlendirirken kişisel deneyim, pratik fayda ve algılanan güven unsurlarını ön planda tuttuklarına işaret etmektedir. Buna karşılık kurumsal kullanıcılar açısından veri güvenliği riski, işlem kolaylığı ve ödeme sürecinin sadeleştirilmesi ile algılanan finansal risk gibi kriterlerin daha yüksek önceliğe sahip olduğu tespit edilmiştir. Bu durum, kurumsal kullanıcıların ödeme sistemlerini bir tüketim aracı olmaktan ziyade, iş süreçlerinin sürekliliğini ve güvenliğini doğrudan etkileyen stratejik bir unsur olarak değerlendirdiklerini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, bireysel ve kurumsal kullanıcıların aynı kriter setini kullanmalarına rağmen bu kriterleri farklı önceliklendirme yaklaşımlarıyla değerlendirdiklerini açıkça göstermektedir. Çalışma sonuçları, çevrimiçi ödeme sistemlerinin tasarımında ve pazarlanmasında tek tip bir kullanıcı yaklaşımının yeterli olmayacağını; kullanıcı segmentlerine özgü ihtiyaç ve beklentileri dikkate alan farklılaştırılmış stratejilerin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu bağlamda çalışma, bankalar ve ödeme hizmeti sağlayıcıları için ürün tasarımı, hizmet geliştirme ve stratejik konumlandırma süreçlerinde yol gösterici nitelikte akademik ve pratik katkılar sunmaktadır. AHP yöntemiyle elde edilen alt kriter sıralamaları arasındaki ilişkinin incelenmesi amacıyla uygulanan Spearman sıra korelasyon analizi sonucunda, bireysel ve kurumsal kullanıcıların önceliklendirmeleri arasında orta düzeyde ve pozitif bir ilişki tespit edilmiştir (ρ = 0,39). Alt kriterler bazında yapılan görsel analiz, iki kullanıcı grubunun bazı kriterlerde belirgin biçimde ayrıştığını, özellikle güvenlik, risk ve operasyonel unsurların kurumsal kullanıcılar açısından daha baskın olduğunu ortaya koymaktadır.
Özet (Çeviri)
The rapid acceleration of digitalization has fundamentally transformed financial transaction behaviors and payment infrastructures worldwide. Online payment systems have evolved from being optional alternatives to becoming core instruments of both individual financial activity and corporate commercial operations. These systems, including card-based payments, digital wallets, mobile payment platforms, and integrated online checkout solutions, provide substantial benefits such as speed, accessibility, operational efficiency, and process automation. However, despite their advantages, adoption decisions are not driven by a single determinant. Security concerns, perceived financial and technical risk, cost structures, usability factors, and trust perceptions introduce a complex and multi-dimensional evaluation framework for users. For this reason, the adoption of online payment systems constitutes a multi-criteria decision problem rather than a simple technology acceptance outcome. Users evaluate multiple interacting factors simultaneously, and these factors vary in importance depending on the decision context and user type. A review of the existing literature reveals that most prior studies focus predominantly on individual consumer adoption behavior and frequently employ regression-based or structural equation modeling approaches. Research addressing corporate decision-makers and institutional users remains comparatively limited. Yet individual and corporate users differ significantly in their expectations, operational priorities, risk exposure, accountability structures, and evaluation logic. Corporate users often consider operational continuity, regulatory compliance, fraud exposure, and process integration, whereas individual users typically emphasize convenience, speed, and perceived privacy. This gap highlights the need for a structured and comparative analytical framework that evaluates adoption drivers across both individual and corporate perspectives within a unified decision model. Addressing this need constitutes the primary motivation of this study. The main objective of this research is to analyze the factors influencing the adoption and preference of online payment systems from both individual and corporate user perspectives using a common criteria framework and to determine the relative importance of these factors through the Analytic Hierarchy Process (AHP), a widely recognized multi-criteria decision-making methodology. Unlike traditional statistical adoption models, AHP enables systematic prioritization of decision criteria through structured pairwise comparisons and consistency testing. The decision hierarchy constructed in this study was derived from technology acceptance models, perceived risk and trust frameworks, innovation diffusion theory, and empirical digital payment adoption studies. Based on this theoretical foundation, a comprehensive hierarchical model was developed consisting of ten main criteria: perceived usefulness, ease of use, security and perceived risk, social influence, facilitating conditions, perceived cost, perceived trust, compatibility, personal innovativeness, attitude. Each main criterion was further decomposed into literature-grounded sub-criteria, allowing both conceptual completeness and analytical granularity. This hierarchical structure enabled a systematic representation of the multi-dimensional adoption decision space. Empirical data were collected from two distinct respondent groups. The first group consisted of individual users who had actively used online payment systems for at least one year. The second group included corporate users who utilize online payment methods on behalf of their organizations and who are directly or indirectly involved in payment method selection and operational decision processes. This dual-sample design allowed cross-segment comparison within the same analytical framework. Data collection was conducted using AHP with compatible pairwise comparison questionnaires. Participants compared criteria using Saaty's 1-9 importance scale. Individual and corporate responses were processed separately. In accordance with group decision-making methodology, individual judgments within each group were aggregated using the geometric mean approach. Pairwise comparison matrices were normalized and priority vectors were calculated using the principal eigenvalue method. Consistency ratios (CR) were computed for each matrix to verify logical coherence of judgments. All CR values were found to be below the acceptable threshold of 0.10, confirming methodological reliability. Local weights of main and sub-criteria were combined to produce global weights, enabling detailed comparative priority analysis across user groups. The results show that individual users primarily prioritize speed and time efficiency, perceived privacy, and technical protection measures when selecting online payment systems. Their evaluation emphasizes user experience, convenience, and perceived personal security. Corporate users, by contrast, assign higher priority to data security risk, operational simplicity, process reliability, and perceived financial risk. This indicates that corporate decision-makers treat payment systems as strategic infrastructure components affecting operational continuity rather than merely transactional tools. Although both user groups rely on the same criteria framework, their prioritization structures differ substantially. This divergence confirms that adoption decisions are context-dependent and segment-specific. To further examine similarity patterns between ranking structures, Spearman rank correlation analysis was conducted on sub-criteria global weights. The results indicate a moderate positive correlation (ρ = 0.39), suggesting partial alignment alongside meaningful structural differences. Visual comparative analysis further confirms stronger divergence in security, risk, and operational dimensions. The findings demonstrate that a uniform design and marketing strategy for online payment systems is insufficient. Segment-specific value propositions and differentiated feature positioning are necessary. From a practical perspective, the results provide actionable insights for banks, fintech firms, and payment service providers in product design, risk communication, feature prioritization, and strategic positioning. Methodologically, the study contributes by applying AHP to digital payment adoption in a dual-segment comparative framework. Conceptually, it integrates technology acceptance, trust, and risk constructs into a unified hierarchical model. Future research may extend this framework using hybrid MCDM approaches, fuzzy AHP variants, or cross-country comparative samples. Longitudinal adoption dynamics and behavioral validation studies also represent promising directions.
Benzer Tezler
- Fintek evreninde temassız ödemelerin kullanıcı niyetlerine etkisi: Düzce ili örneği
The impact of contactless payments on user intentions in the Fintek ecosystem: The case of Düzce province
ERTUĞRUL BAY
- Software defect prediction with a personalization focus and challenges during deployment
Kişiselleştirme odaklı yazılım hata tahmini ve entegrasyon zorlukları
BEYZA EKEN
Doktora
İngilizce
2022
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Teknik ÜniversitesiBilgisayar Mühendisliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞE TOSUN KÜHN
- Exploring opinions of corporate instructional designers on their professional development and training needs
Kurumsal öğretim tasarımcılarının mesleki gelişim ve eğitim ihtiyaçları konusundaki görüşlerinin araştırılması
NAZLI GÖKALP
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Eğitim ve ÖğretimOrta Doğu Teknik ÜniversitesiEğitim Programları ve Öğretim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ELİF ÖZTÜRK
- Bilgisayar ve internet destekli uzaktan eğitim programlarının tasarım, geliştirme ve değerlendirme aşamaları (SUZEP örneği)
Design, development and evaluating stages of computer and internet supported distance education program (on the model of SUZEP)
BİROL GÜLNAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2003
Radyo-TelevizyonSelçuk ÜniversitesiRadyo Televizyon Ana Bilim Dalı
PROF.DR. AHMET HALUK YÜKSEL
- Dynamic data-driven optimization approach for flight selection problem
Uçuş seçimi problemi için dinamik veri odaklı optimizasyon yaklaşımı
ERDEM AKIN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Endüstri ve Endüstri Mühendisliğiİstanbul Teknik ÜniversitesiVeri Mühendisliği ve İş Analitiği Ana Bilim Dalı (disiplinlerarası)
PROF. DR. BAŞAR ÖZTAYŞİ