Akılcı olmayan inançlar, psikolojik esneklik ve psikolojik iyi oluş ilişkisi: Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip anneler ile sağlıklı çocuk sahibi annelerin karşılaştırılması
The relationship between irrational beliefs, psychological resilience, and psychological well-being: A comparison of mothers of children with autism spectrum disorder and mothers of healthy children
- Tez No: 999487
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MEHMET OSMAN KURTKAN KAPICIOĞLU
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Akılcı olmayan inançlar, Otizm spektrum bozukluğu, Psikolojik esneklik, Psikolojik iyi oluş, Irrational beliefs, Autism spectrum disorder, Psychological flexibility, Psychological well being
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Gelişim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Klinik Psikoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada, otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanılı çocuğa sahip anneler ile sağlıklı çocuk sahibi annelerin akılcı olmayan inanç, psikolojik esneklik ve psikolojik iyi oluş düzeyleri karşılaştırılmış; bu üç değişken arasındaki ilişkiler ve psikolojik esnekliğin olası aracı rolü incelenmiştir. Çalışma, nicel ve kesitsel bir desende, ilişkisel tarama ve nedensel karşılaştırma yaklaşımları birlikte kullanılarak yürütülmüştür. Türkiye'nin farklı illerinde yaşayan toplam 307 anneden (155 OSB'li çocuk annesi, 152 sağlıklı çocuk annesi) kolayda örnekleme ile veri toplanmıştır. Veriler Anne-Babaların Akılcı Olmayan İnançları Ölçeği, Psikolojik Esneklik Ölçeği, Evli Kadınlar ve Erkekler İçin Psikolojik İyi Oluş Ölçeği ve Kişisel Bilgi Formu ile elde edilmiştir. Analizlerde bağımsız örneklem t-testi, Pearson korelasyonları ve Hayes PROCESS makrosu Model 4 ve Model 59 kullanılmıştır. Bulgular, iki grup arasında akılcı olmayan inanç ve psikolojik iyi oluş düzeyleri bakımından anlamlı bir fark bulunmadığını; buna karşılık psikolojik esneklik toplam puanının ve özellikle kabul ile bağlamsal benlik boyutlarının OSB'li annelerde daha yüksek olduğunu göstermiştir. Akılcı olmayan inançlar ile psikolojik iyi oluş ve psikolojik esneklik arasında beklenenin aksine düşük düzeyde pozitif ilişkiler saptanmıştır. Psikolojik esneklik ile psikolojik iyi oluş arasında orta düzeyde pozitif ilişki elde edilmiştir. Aracılık analizleri, psikolojik esnekliğin akılcı olmayan inançlar ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişkide kısmi aracı rol üstlendiğini ortaya koymuştur. Düzenleyici aracılık sonuçları, bu aracılık etkisinin yalnızca OSB'li annelerde anlamlı olduğunu ve bu grupta daha güçlü seyrettiğini göstermiştir. Sonuçlar, OSB'li annelerin kronik stres koşullarına rağmen psikolojik esneklik süreçlerini göreli olarak güçlendirebildiklerini ve psikolojik esnekliğin, akılcı olmayan inançların psikolojik iyi oluş üzerindeki etkisini dönüştüren merkezi bir süreç olduğunu göstermektedir. Bulgular, OSB'li ve tipik gelişim gösteren çocukların ebeveynlerine yönelik psikososyal programlarda bilişsel yeniden yapılandırma ile psikolojik esnekliği artırmaya yönelik müdahalelerin bütünleştirilmesine işaret etmektedir. Gelecek araştırmalarda boylamsal desenler ve babaları da içeren daha geniş örneklemlerle bu ilişkilerin sınanması önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examined and compared the levels of irrational beliefs, psychological flexibility, and psychological well-being in mothers of children with autism spectrum disorder (ASD) and mothers of typically developing children, and investigated the relationships among these variables as well as the potential mediating role of psychological flexibility. The research employed a quantitative, cross-sectional design combining relational screening and causal–comparative approaches. Data were collected via convenience sampling from 307 mothers living in different provinces of Türkiye (155 mothers of children with ASD and 152 mothers of healthy children). The Parent Irrational Beliefs Scale, Psychological Flexibility Scale, Psychological Well-Being Scale for Married Women and Men, and a Personal Information Form were administered. Independent samples t tests, Pearson correlations, and Hayes' PROCESS macro (Model 4 and Model 59) were used in the analyses. Findings indicated no significant differences between the two groups regarding irrational beliefs and psychological well-being. In contrast, psychological flexibility total scores and especially the acceptance and self-as-context subscales were higher among mothers of children with ASD. Contrary to the initial hypotheses, small but positive correlations emerged between irrational beliefs and both psychological flexibility and psychological well-being, whereas psychological flexibility showed a moderate positive association with psychological well-being. Mediation analysis revealed that psychological flexibility partially mediated the relationship between irrational beliefs and psychological well-being. Moderated mediation results further showed that this indirect effect was significant only in mothers of children with ASD and was stronger in this group than in mothers of healthy children. Overall, the results suggested that, despite chronic stress, mothers of children with ASD were able to develop relatively higher levels of psychological flexibility, and that psychological flexibility functioned as a central process transforming the impact of irrational beliefs on psychological well-being. The findings highlight the importance of integrating cognitive restructuring components with flexibility-oriented interventions (such as acceptance and values-based action) in psychosocial programs for parents of children with ASD and typically developing children. Future studies are recommended to test these relationships using longitudinal designs and broader samples including fathers and other caregivers.
Benzer Tezler
- Ergenlere yönelik ADDT (Akılcı Duygusal Davranışçı Terapi) yaklaşımı temelli mobil uygulama geliştirilmesi ve uygulamanın iletişim becerisi, bilişsel esneklik ve akılcı olmayan inançlar üzerine etkisi
Development of mobile application based on ADPT (Rational Emotional Behavioral Therapy) approach for adolescents and its effects on communication skills, cognitive flexibility and irrational beliefs
ZEYNEP HAŞİMİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimEskişehir Osmangazi ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZERRİN BÖLÜKBAŞI MACİT
- Evli bireylerin evlilik doyumlarının akılcı olmayan inançlar, bilişsel esneklik ve affedicilik açısından incelenmesi
Examining married individuals' married satisfaction in terms of irrational beliefs, cognitive flexibility and forgiveness
GİZEM TÜRKELİ ŞAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimAlanya Alaaddin Keykubat ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE SİBEL BİÇER
- Genç yetişkinlerde akılcı olmayan romantik ilişki inançları, bilişsel esneklik ve benliğin ayrımlaşması ilişkisinin incelenmesi
The investigation of relationship between irrational relationship beliefs, cognitive flexibility and differentiation of self in young adults
ALİ AMMAR KURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
PsikolojiMersin ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BÜLENT GÜNDÜZ
- Lise öğrencilerinin meslek seçimine ilişkin akılcı olmayan inançlarının pozitif-negatif duygular ve bilişsel esneklik ile ilişkilerinin incelenmesi
Examination of the relationship between high school students' irrational beliefs about career choice and positive-negative emotions and cognitive flexibility
YELİZ GÜL DURAN
- Akılcı olmayan ı̇nançlar ı̇le sosyal kaygı arasındakı̇ ı̇lı̇şkı̇de atılganlık ve psı̇kolojı̇k ı̇yı̇ oluşun aracılık rolü
The mediating role of assertiveness and psychological well-being in the relationship between irrational beliefs and social anxiety
UĞUR SARUHAN
Doktora
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimErzincan Binali Yıldırım ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET GÜLAÇTI