Mutfak kültürünün sinemadaki yansımaları: Türk mutfağı üzerine bir değerlendirme
Reflections of culinary culture in cinema: An evaluation of Turkish cuisine
- Tez No: 999559
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ÖZGÜR KIZILDEMİR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Gastronomi ve Mutfak Sanatları, Gastronomy and Culinary Arts
- Anahtar Kelimeler: Türk mutfak kültürü, sinema, kültürel miras, toplumsal bellek, Turkish culinary culture, cinema, cultural heritage, social memory
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Gelişim Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Gastronomi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Gastronomi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Yemek kültürü, toplumsal belleğin ve kimlik inşasının önemli bir bileşenidir. Türk mutfak kültürünün temsil biçimlerini anlamak için yazılı ve sözlü kaynakların yanı sıra görsel araçların da incelenmesi önem taşımaktadır. Bu bağlamda sinema filmleri, Türk mutfak kültürünün farklı dönemlerdeki yansımalarını analiz etmede özgün bir yöntemsel araç olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, 1907–2023 yılları arasında üretilen 200 filmi kapsamaktadır. Arşiv sorunları nedeniyle ulaşılamayan 65 film dışında, 135 film sistematik biçimde incelenmiştir. Araştırmada betimsel analiz yöntemi benimsenmiş; filmler sahne düzeyinde izlenerek elde edilen kodlar 26 kategori altında toplanmış ve bulgular nicel, nitel ve tematik olmak üzere üç katmanda değerlendirilmiştir. Analitik tutarlılığı güçlendirmek amacıyla sinema yazınındaki üç yaklaşım (Metz, 1974; Deleuze, 1986; Onaran, 2012) dayanak alınmış; buradan uyarlanan sahne düzeni, jest–diyalog, ritüel akışı ve mekân eksenleri verilerin okunmasında ikincil bir çerçeve olarak kullanılmıştır. Bu çerçevede elde edilen sonuçlar, Türk mutfak kültürünün sinemada seçici ve bağlama duyarlı bir temsil yapısına sahip olduğunu göstermektedir. Sofra sahneleri ile yemeğin sunumu ve tüketim anları yüksek görünürlük kazanırken, mutfak emeği, hazırlık süreçleri ve saklama pratiklerinin sınırlı temsili, mutfak kültürünün sinemada ağırlıklı olarak görünür sofra üzerinden anlamlandırıldığını ortaya koymaktadır. Tarımsal ürünlerde meyve ve sebzelerin, Türk içeceklerinde çay ve kahvenin, Türk mutfağında ise çorba, et yemekleri ve tatlıların öne çıkması, gündelik ve ev içi mutfak pratiklerinin sinemada önceliklendirildiğine işaret etmektedir. Dönemsel karşılaştırmalar, bazı kategorilerde geç dönem filmlerinde artan bir görünürlük saptandığını; buna karşılık tarımsal ürünler, Türk mutfağı, Türk içecekleri, baharat ve saklama yöntemleri gibi başlıklarda anlamlı bir farklılaşma bulunmamasının belirli unsurlarda sürekliliğin korunduğunu göstermektedir. Türsel karşılaştırmalar ise komedi ve melodram türlerinde mutfak öğelerinin daha yoğun ve anlam yüklü biçimde yer aldığını, aksiyon ve macera türlerinde ise daha sınırlı ve işlevsel bir arka plan unsuru olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, Türk mutfak kültürünün sinemada gerçek anlamda temsil edilmediğini göstermektedir. Filmlerde yer alan yemek, sofra ve tüketim sahneleri, Türk mutfak kültürünü bir kültürel sistem olarak yansıtmaktan ziyade, bağlamından koparılmış ve çoğunlukla görünür sofraya indirgenmiş imgeler üretmektedir. Genel olarak bu sonuçlar, Türk mutfak kültürünün sinemadaki temsillerinin değişim ve süreklilik dinamiklerini birlikte barındıran çok boyutlu bir yapı sergilediğini göstermektedir.
Özet (Çeviri)
Food culture is an essential component of collective memory and identity formation. To understand the representational forms of Turkish culinary culture, it is important to examine visual media alongside written and oral sources. In this context, cinema has been regarded as a methodological tool for analyzing representations of Turkish culinary culture across different historical periods. The study covers 200 films produced between 1907 and 2023; excluding 65 films that could not be accessed due to archival limitations, 135 films were systematically analyzed. The research adopts a descriptive analysis approach: films were examined at the scene level, codes were classified under 26 categories, and findings were evaluated across quantitative, qualitative, and thematic layers. To ensure analytical consistency, approaches by Metz (1974), Deleuze (1986), and Onaran (2012) informed secondary analytical axes—scene design, gesture–dialogue, ritual flow, and space—used to interpret the data. The results indicate that Turkish culinary culture is represented in cinema through a selective and context-sensitive structure. While table scenes and moments of food presentation and consumption gain high visibility, the limited representation of culinary labor, preparation, and preservation practices shows that culinary culture is predominantly constructed through the visible table. The prominence of fruits and vegetables among agricultural products, tea and coffee among Turkish beverages, and soups, meat dishes, and desserts within Turkish cuisine points to the prioritization of everyday and domestic practices. Period-based comparisons show increased visibility in certain categories in later films, whereas the lack of significant differentiation in others indicates continuity in specific elements. Genre-based comparisons further reveal that culinary elements appear more densely and symbolically in comedy and melodrama, while functioning as a limited background element in action and adventure films. This study demonstrates that Turkish culinary culture is not genuinely represented in cinema. Although films frequently depict food, tables, and moments of consumption, these elements do not constitute a cultural representation of Turkish cuisine; rather, they function as decontextualized visual motifs centered on the visible table.Overall, these findings demonstrate that representations of Turkish culinary culture in cinema reflect a multidimensional structure shaped by intertwined dynamics of change and continuity.
Benzer Tezler
- Beyaz perdenin mutfaklara yansıması: Gastronomi ve mutfak sanatları öğrencilerinin sinematik ilham kaynakları
The reflection of the silver screen on kitchens: Cinematic sources of inspiration for gastronomy and culinary arts students
EGE EYLÜL ŞAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Gastronomi ve Mutfak SanatlarıBahçeşehir ÜniversitesiGastronomi ve Mutfak Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEYNEP TACER CABA
- Komedi ve özdeş(siz)lik
Comedy and (non)identity
UMUT TAYYİBE EĞİTİMCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Sahne ve Görüntü Sanatlarıİstanbul Ticaret ÜniversitesiGörsel İletişim Tasarımı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. RITVAN ŞENTÜRK
- Doğu-Batı çatışması açısından Hindistan
India in terms of East-West Conflict
DİDEM GAZNELİ
Doktora
Türkçe
2026
Sosyolojiİzmir Bakırçay ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SEZGİN KIZILÇELİK
- Mutfak kültürünün şehir markalaşması oluşturmadaki etkisi: Afyonkarahisar üzerine bir araştırma
The effect of culinary culture on creating city branding: A study on Afyonkarahisar
BELGİN BULGAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Gastronomi ve Mutfak SanatlarıDokuz Eylül ÜniversitesiGastronomi ve Mutfak Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. TURGAY BUCAK
- Mutfak kültürünün sürdürülebilirliğinde gastronomi müzelerinin rolü
The role of gastronomy museums in the sustainability of cuisine culture
KÜBRANUR SORUÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Gastronomi ve Mutfak SanatlarıSakarya Uygulamalı Bilimler ÜniversitesiGastronomi ve Mutfak Sanatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SERKAN ŞENGÜL