Temel tiksinme ve ahlaki tiksinmenin bellek ve karar vermesüreçleri üzerine etkisi
Effect of core disgust and moral disgust on memory and decision-making process
- Tez No: 999932
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ SİMGE ŞİŞMAN BAL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Psikoloji, Psychology
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Psikoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmanın temel amacı, temel tiksinme ve ahlaki tiksinme olarak sınıflandırılan iki farklı tiksinme türünün duygu değerlendirme, bellek ve karar verme süreçleri üzerindeki olası etkilerini sistematik bir şekilde incelemektir. Bu doğrultuda çalışmada, nötr yüz uyaranları farklı tiksinme türlerine ait kısa hikayelerle eşleştirilmiş ve tekrarlı ölçümlü deneysel görevler kullanılmıştır. Çalışmaya, 20 ile 27 yaşları aralığında (Ort. = 21.03 ± 1.42), sağlıklı ve gönüllü 56 üniversite öğrencisi (49 K, 7 E) katılmıştır. Tüm katılımcılara; klinik (Beck Depresyon Envanteri, Durumluk-Sürekli Kaygı Envanteri), bilişsel (Benton Görsel Bellek Testi, Resim Tamamlama Testi, Stroop Testi Çapa Formu) ve genel psikolojik (Toronto Empati Ölçeği, Tiksinme Eğilimi ve Duyarlılığı Ölçeği-Revize, Üç Alanlı Tiksinme Ölçeği ve Ahlaki Kimlik Ölçeği) değerlendirme araçlarını içeren kapsamlı testler uygulanmıştır. Ayrıca çalışmada, Psychopy kullanılarak hazırlanmış ve yürütülmüş deneysel görevler (Duygu Değerlendirme Görevi, Tanıma Belleği Görevi ve Karar Verme Görevi) kullanılmıştır. Deneysel görevlerde, katılımcılara bilgisayar ekranında nötr yüz uyaranlarıyla eşleştirilmiş temel tiksinme, ahlaki tiksinme ya da nötr içerikli kısa hikayeler sunulmuştur. Bu sunumun ardından katılımcılardan her bir yüz–hikaye eşleştirmesi için hissettikleri duyguyu değerlendirmeleri, ardından tanıma belleği görevini tamamlamaları ve son olarak ikili karşılaştırmalara dayalı karar verme sorularını yanıtlamaları istenmiştir. Çalışmanın grup içi bağımsız değişkeni tiksinme türü (temel tiksinme, ahlaki tiksinme, nötr) olarak belirlenmiştir. Bu çerçevede, çalışmada tek faktörlü tekrarlı ölçümlü son test deneysel desen kullanılmıştır. Duygu değerlendirme görevine ilişkin analizler, tiksinme türünün tiksinme duygu derecelendirmeleri üzerinde anlamlı bir etkisi olduğunu göstermiştir (p < .001). Nötr yüzlerle eşleştirilen temel tiksinme kısa hikayeleri, nötr yüzlerin hem ahlaki tiksinme hem de nötr kısa hikaye eşleşmelerine kıyasla daha yüksek tiksinme puanları almıştır (p < .001). Özellikle, ahlaki tiksinme koşulunda, öfke puanları sayısal olarak tiksinme puanlarından daha yüksek olsa da bu iki puan birbirinden istatistiksel olarak anlamlı düzeyde farklılaşmamıştır (p > .05). Ayrıca ahlaki tiksinme eşleşmeleri, temel tiksinme koşuluna kıyasla özellikle üzüntü (p < .001) ve korku (p <.01) duygusunda anlamlı düzeyde daha yüksek puanlar almıştır. Bu bulgular, ahlaki tiksinmenin temel tiksinmeden daha karmaşık bir duygu profiline sahip olduğunu ve öfke bileşeniyle iç içe geçtiğini göstermektedir. Tanıma belleği görevine ilişkin analizler, temel tiksinme ile eşleşen nötr yüzlerin doğru tanıma puanlarının hem ahlaki tiksinme hem de nötr hikayelerle eşleşen yüzlere göre anlamlı düzeyde daha yüksek olduğunu saptamıştır (p < .001). Ancak, ahlaki tiksinme ile nötr koşul arasında doğru tanıma performansı açısından anlamlı bir fark bulunmamıştır (p > .05). Benzer şekilde, katılımcıların temel tiksinme koşulundaki yüzlere verdikleri eminlik puanları diğer koşullardan anlamlı düzeyde yüksek bulunmuştur (p < .001). Karar verme görevine ilişkin analizler, ahlaki tiksinme ile ilişkilendirilen kişilerin temel tiksinme ile ilişkilendirilen kişilere göre anlamlı düzeyde daha fazla ceza (p < .001) ve zihinsel bulaşma (p < .001) puanı aldığını ortaya koymuştur. Ancak iki tiksinme türü arasında güven (p > .05) ve kaçınma (p > .05) davranışları açısından istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır. Ek olarak, klinik ve bilişsel değerlendirmelerden elde edilen bulgular katılımcıların sağlıklı ve bilişsel olarak yeterli bir profil sergilediğini doğrulamış; genel değerlendirme araçlarından elde edilen veriler ise bireysel farklılıklar kapsamında ele alınmıştır. Elde edilen sonuçlar, temel tiksinmenin tanıma belleği üzerinde kolaylaştırıcı bir etkide bulunduğunu buna karşın ahlaki tiksinmenin sosyal ve ahlaki karar süreçlerinde daha belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Kısacası, temel ve ahlaki tiksinme ortak motivasyonel kaçınma tepkileri üretmekle birlikte, bellek ve karar verme süreçlerini kendi işlevsel hedefleri doğrultusunda özgün şekillerde etkilemektedir.
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to systematically examine the potential effects of two different types of disgust, classified as core disgust and moral disgust, on individuals' emotion evaluation, recognition memory, and decision-making processes. Accordingly, repeated-measures experimental tasks were employed, in which neutral face stimuli were paired with vignettes representing different types of disgust. A total of 56 healthy and volunteer university students (49 F, 7 M), aged between 20 and 27 (M = 21.03 ± 1.42), participated in the study. All participants underwent a comprehensive assessment including clinical (Beck Depression Inventory, State-Trait Anxiety Inventory), cognitive (Benton Visual Retention Test, Picture Completion Test, Stroop Test), and general psychological (Toronto Empathy Scale, Disgust Propensity and Sensitivity Scale-Revised, Three Disgust Domain Scale, Moral Identity Scale) evaluations. Furthermore, experimental tasks (Emotion Evaluation Task, Recognition Memory Task, and Decision-Making Task) developed and administered via PsychoPy were utilized in the study. In the experimental tasks, participants were presented with neutral faces paired with vignettes featuring core disgust, moral disgust, or neutral content on a computer screen. Following the presentation, participants were asked to evaluate the emotions elicited by the face-story pairings, complete a recognition memory task, and finally answer decision-making questions based on pairwise comparisons. The within-group independent variable of the study was disgust type (core disgust, moral disgust, neutral). Within this framework, a single-factor, repeated-measures post-test experimental design was used. Analyses of the emotion evaluation task indicated a significant effect of disgust type on ratings (p < .001). Core disgust paired with neutral faces elicited significantly higher disgust ratings compared to both moral disgust and neutral vignettes pairings (p < .001). Notably, within the moral disgust condition, although anger scores were numerically higher than disgust scores, they did not differ significantly from one another (p > .05). Furthermore, moral disgust pairings triggered significantly higher ratings of specifically sadness (p < .001) and fear (p <.01) compared to the core disgust condition. These findings suggest that moral disgust exhibits a more complex emotional profile than core disgust, characterized by an inseparable anger component. Analyses of recognition memory task showed that hit rates for neutral faces paired with core disgust were significantly higher compared to those paired with moral disgust or neutral vignettes (p < .001). However, no significant difference was found between moral disgust and neutral vignettes for hit rate (p >.05). Similarly, the confidence ratings provided by participants for the core disgust condition were significantly higher than in other conditions (p < .001). Analyses of the decision-making task revealed that individuals associated with moral disgust received significantly higher punishment and mental contamination scores compared to the core disgust condition (p < .001). No statistically significant differences were found between the two types of disgust in terms of trust (p >.05) and avoidance behaviors (p >.05). In addition, findings from clinical and cognitive assessments confirmed that participants exhibited a healthy and cognitively competent profile, while data from general assessment tools were evaluated within the scope of individual differences. The results of the study indicate that core disgust primarily facilitates recognition memory whereas moral disgust plays a more decisive role in social and moral decision processes. In summary, while core and moral disgust conditions produce shared motivational avoidance responses, they uniquely influence memory and decision-making processes in accordance with their distinct functional goals.
Benzer Tezler
- An analysis of the role of disgust in five moral domains with relation to gender, religiosity, right - left politics, obsessive beliefs, and cleaning compulsions
Tiksinme duygusunun beş ahlaki boyut üzerindeki rolü ve kişilerin cinsiyet, dindarlık, sağ sol siyasi yönelim, obsesif inanç ve temizlenme kompulsif eğilimleri değişkenleri ile analizi
DİLARA FATMA ALCAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
PsikolojiDoğuş ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. C. EKİN EREMSOY
- Tecavüz kurbanı ve saldırganına yönelik empatide adil dünya inancı, namus sistemini meşrulaştırma, öfke ve tiksinme hassasiyetinin rolü
The role of just world belief, honor system justification, anger and disgust sensitivity on empathy towards rape victim and perpetrator
AHMET ÇAĞLAR OK
- Rastlantısal duyguların ahlaki yargılar üzerindeki etkisinin CNI Modeli temelinde incelenmesi
Examination of effect of incidental emotions on moral judgements by the means of the CNI Model
ŞEVVAL DÜZGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
Psikolojiİstanbul Medipol ÜniversitesiPsikoloji Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HASAN GALİP BAHÇEKAPILI
- İkna edici iletişimde duygu ve mantık kullanımı (örnek olay) siyasal parti liderlerinin 22 Ekim 1983 günü radyo televizyon açık oturumunda yaptıkları konuşmalar
Başlık çevirisi yok
BAKİ CAN
Doktora
Türkçe
1991
Halkla İlişkilerİstanbul ÜniversitesiGazetecilik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MEHMET NİYAZİ ÖKTEM
- Problemli dijital oyun oynama davranışı olan ve olmayan genç yetişkin erkek gruplarının temel duygusal yüz ifadesi tanıma ve duygusal çalışma belleği performansları açısından karşılaştırılması
Comparison of basic emotional facial expressionrecognition and emotional working memoryperformances of young adult male groups with andwithout problematic digital gaming behavior
SEYLAN İMRE