Zahîre-i Hârizmşâhî'nin Türkçe tercümesi Kânûn'ül -İlâc ve Şifâʾü'l-Emrâz li Küllî Mizâc'ta dudak, dil ve diş hastalıklarının teşhisve tedavi yöntemlerinin değerlendirilmesi
An evaluation of the diagnosis and treatment methods of lip, tongue, and dental diseases in Kānūn al-Ilāj wa Shifāʾ al-Amrāḍ li Kullī Mizāj, the Turkish translation of Zakhīra-i Khwārazmshāhī
- Tez No: 1000866
- Danışmanlar: PROF. DR. AYTEN ALTINTAŞ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Deontoloji ve Tıp Tarihi, Medical History and Ethics
- Anahtar Kelimeler: Kânûn'ül-İlâc, Zahîre-i Hârizmşâhî, İsmâil Cürcânî, Klasik İslâm Tıbbı, Hümoral Patoloji ve Ağız Hastalıkları, Osmanlı Tıp Geleneği, Kānūn al-ʿIlāj, Zakhīra-yi Khwārazmshāhī, Ismāʿīl Jurjānī, Classical Islamic Medicine, Humoral Pathology and Oral Diseases, Ottoman Medical Tradition
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Medipol Üniversitesi
- Enstitü: Sağlık Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Tıp Tarihi ve Etik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez çalışmasının amacı, Zeynüddîn İsmâil b. Hüseyin el Cürcânî'nin Zahîre-i Hârizmşâhî adlı eserinin Türkçe tercümesi olan Kânûn'ül-İlâc ve Şifâʾü'l-Emrâż li-Küllî Mizâc'ta yer alan dudak, dil ve diş hastalıklarının teşhis ve tedavi yöntemlerini incelemek ve bu bilgileri klasik İslâm tıbbı bağlamında değerlendirmektir. Çalışmanın temel kaynağını, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi Hüsrev Paşa Koleksiyonu'nda bulunan 463 numaralı yazma nüsha oluşturmaktadır. Yazma eser metni transkripsiyon yöntemiyle Latin harflerine aktarılmış; içerik analizi yöntemiyle incelenerek konuya ilişkin veriler sistematik biçimde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Kânûn'ül-İlâc'ta dudak, dil ve diş hastalıklarının sûʾ-i mizac ve hılt dengesinin bozulması ile ilişkilendirildiğini; teşhis sürecinde dişin gevheri, diş eti, dil yüzeyi ve dudak dokusunda ortaya çıkan değişikliklerin ayırıcı ölçütler olarak ele alındığını göstermektedir. Ayrıca tedavinin yalnızca lokal uygulamalarla sınırlı kalmayıp bedenin genel dengesini düzenlemeye yönelik müdahaleleri de içerdiği tespit edilmiştir. Tedavi yöntemleri arasında ilâç uygulamaları, diyet düzenlemeleri, mazmaza, fasd, hacamat ve cerrahî müdahaleler yer almakta olup bu durum, klasik İslâm tıbbında ağız bölgesi hastalıklarının sistemik bir yaklaşımla ele alındığını ortaya koymaktadır.Bu çalışma, Kânûn'ül İlâc'ın Osmanlı dönemi Türkçe tıp literatürü içerisindeki yerini ortaya koyması ve klasik tıp bilgisinin tarihsel sürekliliğini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
The aim of this dissertation is to examine the diagnostic and therapeutic methods related to diseases of the lips, tongue, and teeth in Kānūn al-ʿIlāj wa Shifāʾ al-Amrāḍ li-Kullī Mizāj, the Turkish translation of Zayn al-Dīn Ismāʿīl b. Ḥusayn al Jurjānī's Zakhīra-yi Khwārazmshāhī, and to evaluate these methods within the framework of classical Islamic medicine. The primary material of the study consists of manuscript no. 463 preserved in the Hüsrev Paşa Collection of the Süleymaniye Manuscript Library. The manuscript text was transcribed into Latin script and analyzed through content analysis; the relevant medical data were systematically examined and evaluated. The findings demonstrate that in Kānūn al-ʿIlāj, diseases of the lips, tongue, and teeth are associated with sūʾ-i mizāj(dystemperament) and the imbalance of humors. In the diagnostic process, distinctive features of the dental substance, gingival tissue, the surface of the tongue, and the structure of the lips were considered as differential criteria. Moreover, treatment was not limited to local applications but also included interventions aimed at restoring the overall balance of the body. Therapeutic methods identified in the text include pharmaceutical applications, dietary regulations, mouth rinses (mazmaza), phlebotomy (fasd), cupping (ḥijāma), and surgical interventions. These findings indicate that diseases of the oral region were addressed within a systematic and holistic medical framework in classical Islamic medicine. This study is significant in that it reveals the position of Kānūn al ʿIlāj within the Ottoman Turkish medical literature and demonstrates the historical continuity of classical medical knowledge.
Benzer Tezler
- Ẕaḫīr-i Ḫārezm [4b-100b] (İnceleme–metin-dizin)
Ẕaḫīr-i Ḫārezm [4v-100v] (Study–text–index)
MUHAMMED KARASU
Doktora
Türkçe
2023
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. YAKUP KARASOY
- Zahire-i Muradiyye, Mü`min bin Mukbil Sinobi (inceleme-metin 1-80. varaklar arası dizin)
Başlık çevirisi yok
HÜSEYİN DEMİR
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA CANPOLAT
- 'En-Nücumu'z-Zahire fi Müluk-i Mısr ve'l-Kahire' adlı eserdeki Türkçe kelimeler
Başlık çevirisi yok
AHMED NAEEM ABBOOD
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖKÇE YÜKSELEN PELER
- Haber üslubu ve haberin muktezâ-yı zâhire uygun gelmemesi durumu (Kur'an-ı Kerîm örneği)
Sentences of khabar and khabar's getting out of muktada-yi zahir (Example of the holy Quran)
NİDA SULTAN ÇELİKKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
DinSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEVİN KARABELA
- 72 Numaralı Mühimme Defteri, H. 2002-1003, vr.231-473, inceleme-metin
72 Mühimme Book Number, H. 1002-1003, vr.231-473, investigation-text
ZAFER ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
TarihMarmara ÜniversitesiTürk Tarihi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. RECEP AHISHALI
- 97 numaralı Mühimme Defterinin transkripsiyonu (hicri 1090?1092/miladi 1679?1681)
Transcription of the 97 numbered Mühimme Book (moon calendar 1090-1092 / 1679-1681 bc of)
ABDULVAHİT ÇELİK