Sanayi devrimi öncesi şehirlerin kuruluşunda merkez sembolizmi
Center symbolism in the formation of pre-industrial cities
- Tez No: 1001897
- Danışmanlar: PROF. DR. NURAN PİLEHVARİAN
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mimarlık, Tarih, Architecture, History
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Yıldız Teknik Üniversitesi
- Enstitü: Fen Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Mimarlık Tarihi ve Kuramı Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma Sanayi Devrimi öncesi farklı coğrafya ve dönemlerde şehirlerin kuruluş saiklerini, merkez ve odak noktalarının oluşumunu ve bu merkezlerin tarihsel süreçte geçirdiği dönüşümleri axis mundi ve merkez sembolizmi kavramları bağlamında incelemektedir. Çalışmada önce yerleşim ve şehir adlarının etimolojik kökenleri araştırılmış, ardından şehirlerin kuruluş dönemleri ele alınmıştır. Yerleşimlerin inşa sürecinde hangi alanların merkez olarak belirlendiği; bu merkezlerin ve odak noktalarının zaman içindeki mekânsal değişimleri, tarihsel etkenler doğrultusunda merkezî niteliklerini sürdürüp sürdürmedikleri ve yöneticilerin kararlarıyla nasıl kayma ya da dönüşüm yaşadıkları incelenmiştir. Bölgesel ölçekte yerleşimlerin konumları, kentsel ölçekte ise yapıların ve odak noktalarının dağılımı haritalar ve görsellerle ortaya konmuş; bu mekânsal farklılıklar üzerinden yorumlar yapılmıştır. Tarih öncesi ve Neolitik dönem yerleşimlerinden Göbekli Tepe, Çayönü ve Çatalhöyük gibi örneklerde kutsal alanların ya bağımsız merkezler ya da konut içi mekânlarla bütünleşmiş odaklar olarak işlev gördüğü; Sümer, Babil ve Hitit şehirlerinde tapınakların ve zigguratların tanrısal düzenle bağlantı kuran axis mundi noktaları olarak kurgulandığı görülmüştür. Bu merkezler yalnızca dini ritüellerin değil aynı zamanda ekonomik dolaşımın ve siyasi otoritenin de odakları olmuştur. ÖZET xiii Mısır'da piramitler ve güneş tapınakları; Roma'da tapınaklar, forumlar ve zafer anıtları hem kozmik düzeni hem de hükümdarların meşruiyetini temsil eden merkezî semboller olarak işlev görmüştür. Semavi dinler bağlamında Kudüs, Roma ve Mekke gibi şehirler, kutsallığın mekânsal ifadesiyle merkez sembolizmini yeniden üretmiş; Yahudilikte Süleyman Mabedi, Hıristiyanlıkta Kutsal Kabir Kilisesi ve Ayasofya, İslamiyet'te Kâbe ve Mescid-i Nebevi, şehirlerin merkezî kimliğini belirleyen odaklar olmuştur. Konstantinopolis örneği pagan, Hıristiyan ve İslamî dönemlerin iç içe geçtiği bir model sunmaktadır. Konstantinos'un imar faaliyetleriyle pagan kutsal alanlarının dönüştürülmesi, Ayasofya'nın tek kubbesi ve Omphalion taşıyla merkez sembolizminin vurgulanması şehrin Kudüs'le eşdeğer bir kutsal merkez konumuna yükselmesini sağlamıştır. Yaşadığı demografik dalgalanmalara rağmen Ayasofya ve çevresindeki akslar şehrin çekirdeğini korumuş, fetih sonrası Fatih'in Sultan Mehmed'in hamlesiyle İslam kimliğiyle yeniden tanımlanmıştır. Ayasofya'nın camiye dönüştürülmesi yalnızca en büyük mabedin işlev değişimi değil aynı zamanda şehrin axis mundisinin İslam kimliğiyle yeniden kurgulanması anlamına gelmiştir.
Özet (Çeviri)
This study examines the founding motives of cities in different geographies and periods prior to the Industrial Revolution, the formation of central and focal points, and the transformations these centers underwent throughout history within the framework of the concepts of axis mundi and central symbolism. The research first explores the etymological origins of settlement and city names, followed by an analysis of their founding periods. It investigates which areas were designated as centers during the construction process of settlements; how these centers and focal points spatially evolved over time; whether they preserved their central characteristics in line with historical factors; and how they shifted or transformed under the will of rulers. On a regional scale, the locations of settlements are examined, while on an urban scale, the distribution of structures and focal points is presented through maps and visual materials; these spatial and dimensional differences are then evaluated. In prehistoric and Neolithic settlements such as Göbekli Tepe, Çayönü and Çatalhöyük, sacred areas functioned either as independent centers or as focal points integrated with residential spaces; in Sumerian, Babylonian and Hittite cities, temples and ziggurats were designed as axis mundi points connecting to the divine order. These centres served not only religious ritual but also economic circulation and political authority. In Egypt, pyramids and solar temples, and in Rome, temples, fora and triumphal monuments operated as central symbols representing cosmic order and ABSTRACT xv ruler legitimacy. Within the Abrahamic religions, cities such as Jerusalem, Rome and Mecca reproduced centre symbolism spatially: Solomon's Temple in Judaism; the Church of the Holy Sepulchre and Hagia Sophia in Christianity; and the Kaʿba and the Prophet's Mosque in Islam acted as defining focal points of urban identity. Constantinople provides a model in which pagan, Christian and Islamic periods overlap. Constantine's urban interventions repurposed pagan sacred spaces; the single dome of Hagia Sophia and the Omphalion stone emphasised the city's centre symbolism, elevating Constantinople to a sacred status comparable to Jerusalem. Despite demographic fluctuations, Hagia Sophia and its surrounding axes preserved the city's core; after the conquest, Mehmed the Conqueror's measures redefined this core within an Islamic identity. The conversion of Hagia Sophia into a mosque was not merely a change of function for the principal shrine but a reconfiguration of the city's axis mundi in an Islamic context.
Benzer Tezler
- Bir geçiş dönemi olarak İstanbul`da 3. Ahmet Devri mimarisi
Ottoman architecture in İstanbul during the period of Ahmet 3. (1703-1730)
GÜLÇİN CANCA
Doktora
Türkçe
1999
Sanat TarihiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ZEKİ SÖNMEZ
- Yavaş şehirlerin sürdürülebilir turizm bağlamında değerlendirilmesi: Ahlat örneği
Başlık çevirisi yok
AYLA YÜREGEN
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
TurizmVan Yüzüncü Yıl ÜniversitesiTurizm İşletmeciliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİNE CİHANGİR
- Konutun toplu konuta kadar evrimi ve toplu konut örneklerinin iç mekanlarının incelenmesi
The evaluation of housing into public housing and the analysis of public housing samples internal area
DİDEM TELLİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
MimarlıkMimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. EMRE KAVUT
- Türkiye'de meteorolojik afetler ve afet yönetimi
Meteorological disasters and disaster management in Turkey
FARUK DEMİRSOY
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Kamu YönetimiDokuz Eylül ÜniversitesiAfet Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZEYNEP ARIKAN