Modernlik ve bireysel dindarlık: Türkiye'de bireysel Müslüman dindarlık biçimlerinin inşası üzerine nitel bir inceleme
Modernity and individual religiosity: A qualitative study on the construction of types of individual Muslim religiosity in Turkey
- Tez No: 1002484
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ABDULKERİM SÖNMEZ
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Sosyoloji, Din, Sociology, Religion
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmada, din-dindarlık-modernlik-sekülerlik ilişkilerine dair kuramsal tartışmalar ile dine ve dindarlığa metodolojik yaklaşımların eleştirel bir değerlendirmesini yapmak adına, kendilerini İslam dinine mensup addeden bireylerin, hangi etkenlerle ilişki içinde kendileri için nasıl bir dindarlık biçimi inşa ettikleri ve sürdürdükleri incelenmekte ve yorumlanmaktadır. Çalışmada, herhangi bir din ile ilişkilendirilmediğinde dindarlığın içkin ve öznel bir anlama ve ontolojiye atıfta bulunma kabiliyeti olmadığı değerlendirmesinden hareketle bireysel dindarlık, belirli bir dinin kendisine inananlar için ne türden bir dindarlık tarif ettiğine dair bireyin anlayışı ve dini icra etme biçimi dikkate alınmak suretiyle anlaşılabilir ve tasvir edilebilir bir olgu olarak ele alınmaktadır. Araştırmanın ampirik verileri 127'si kendilerini İslam dinine mensup addeden, 8'i ise kendilerini herhangi bir dine mensup görmeyen 135 bireyle yapılmış derinlemesine mülakat yöntemi ile derlenmiştir. Araştırma bulguları, ilk olarak, katılımcıların dini, çoğunlukla erken çocukluk döneminde aile içi ve yakın çevrelerinden bir nominal kimlik olarak tevarüs ettiklerini fakat akabinde bireysel dindarlıklarını: (i) kendilik, (ii) aitlik ve (iii) karşıtlık olmak üzere üç farklı eksende; dört farklı eğilim ve on bir farklı tavır etrafında inşa ettiklerini göstermektedir. İkinci olarak, katılımcıların birbirlerinden niteliksel olarak farklı sekiz bireysel dindarlık biçimine sahip oldukları görülmektedir. Bunlar: (i) eşik dindarlığı, (ii) denge dindarlığı, (iii) ilişkisel dindarlık, (iv) taklidi-bilinç dindarlığı, (v) emniyette olma dindarlığı, (vi) mutmain dindarlık, (vii) idrak dindarlığı ve (viii) tekâmül dindarlığıdır. Üçüncü olarak, bireysel dindarlık biçimlerinin inşasında ve sürdürülmesinde, modernlikle birlikte meydana gelen bir değişimden söz edilmesi mümkün olmakla birlikte bu değişimin, bireyciliğe gönderme yapan belirsiz bir akışkanlıkla değil, öngörülebilir bir yapısal çekirdeği ve iç mantığı olan, dolayısıyla belirli direnç noktaları bulunan dinamiklik vasfıyla tezahür ettiği görülmektedir. Sonuç olarak koşulların bireyi sevk ve idare ettiğini ima eden dindarlaşma yahut sekülerleşme gibi ikili karşıtlıkların kısıtlılıkları ötesinde bu çalışma, Müslüman bireysel dindarlığının basitçe tevarüs edilmiş bir nominal kimlik olmadığını, aksine bireysel yaşam stratejisinin bir tezahürü olarak temayüz eden ontolojik bir mahiyete sahip olduğunu göstermektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines and interprets how individuals, who identify themselves as Muslim, construct and maintain their distinctive forms of religiosity in connection with certain factors with a view for making a critical evaluation of theoretical debates concerned with the relationship between religion, religiosity and modernity and the methodological approaches to studying individual religiosity. The study argues that the concept of religiosity has neither intrinsic and subjective meaning nor ontology without being considered in relation to a particular religion and that individual religiosity can only be understood by taking into account a given indvidual's subjective understanding of the kind(s) of religiosity that a given religion describes for and demands of its members. The empirical data for the study have been collected through conducting in-depth interviews with 135 individuals of whom 127 identified themselves as Muslim and eight claimed no religious affiliation whatsoever. The findings reveal, first, that participants have largely acquired religion as a nominal identity within their own family circle and surrounding social environment in their early childhood. However, they subsequently constructed, maintained or changed their own individual religiosity around three diferent axes which are: (i) being oneself, (ii) belongingness, and (iii) opposition) and by aligning it with four different tendencies and eleven different attitudes. Second, the study has identified among the participants the existence of eight qualitatively distinct forms of individual religiosity. These have been defined by reference to their substantive content as: (i) threshold religiosity, (ii) balance religiosity, (iii) relational religiosity, (iv) imitative-conscious religiosity, (v) safety religiosity, (vi) contented religiosity, (vii) insightful religiosity, and (viii) evolutionary religiosity. Third, while it is possible to trace and identify the impact of modernity on the construction and maintenance of various types of individual religiosity, it is hard to interpret the resulting changes as ambiguous or fluid forms of religious individualism; rather, they represent a dynamism characterized by a predictable structural core, an internal logic, and consequently, specific points of resistance. In conclusion, moving beyond the limitations of binary oppositions—such as religiosity versus secularization—which imply that external circumstances dictate the individual agency, this study demonstrates that Muslim religiosity is not merely an inherited nominal identity; rather, it is an ontological reality that manifests itself as a consciously chosen individual life strategy.
Benzer Tezler
- Bir özneleşme örneği olarak İstanbul'da dindar üniversite gençliği
The university religious youth in İstanbul as an example subjectification
ÖZLEM AVCI
Doktora
Türkçe
2010
SosyolojiMimar Sinan Güzel Sanatlar ÜniversitesiSosyoloji Bölümü
YRD. DOÇ. SİBEL YARDIMCI
- Çalışan kadınların dinî tutum ve davranışları (Sivas örneği)
The religious attitudes and behaviors of the working women (Sivas example)
EMİNE SAVAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2012
DinCumhuriyet ÜniversitesiFelsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELİM EREN
- Türk televizyon dizilerinde gelenek ve modernlik çatışması:“Kızılcık Şerbeti”ve“Yalı Çapkını”örnekleri
The conflict of tradition and modernity in Turkish television series: The examples of“Kizilcik Şerbeti”and“Yali Çapkini”
MEHMET FATİH EVYAPAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
İletişim BilimleriGaziantep Üniversitesiİletişim ve Toplumsal Dönüşüm Ana Bilim Dalı
PROF. DR. DEVRİM ÖZKAN
- Üniversiteli gençlerin geleneksellik ve modernlik bağlamında yurttaşlık algısı (Gümüşhane Üniversitesi örneği)
University students' perception of citizenship in the context of traditionalism and modernity (The case of Gümüşhane University)
ELİF YILMAZ
- Modernliğin bugünü: modernist, postmodernist ve alternatif yaklaşımlar
The current stage of modernity: Modernist, postmodernist and alternative perspectives
ORÇUN GİRGİN