Yapay zekâ tabanlı çeviri araçlarının Birleşik Teknoloji Kabul ve Kullanım Teorisi (UTAUT2) bağlamında incelenmesi
Evaluation of AI-based translation tools in terms of Unified Theory of Acceptance and Use of Technology (UTAUT2)
- Tez No: 1005359
- Danışmanlar: DOÇ. DR. HALİL İBRAHİM BALKUL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Sakarya Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çeviribilim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı çeviri teknolojilerinin çevirmenlik mesleği ve çeviri eğitimi üzerindeki etkilerini Birleşik Teknoloji Kabul ve Kullanım Teorisi 2 (UTAUT2) kapsamında incelemektedir. Yapay zekâ araçlarının çeviri süreçlerinde giderek yaygınlaşması çevirmenlerin bu teknolojileri nasıl algıladığını, benimsediğini ve mesleki uygulamalarına nasıl entegre ettiğini anlamayı kritik hâle getirmiştir. Araştırma kapsamında beş profesyonel çevirmen ve Mütercim ve Tercümanlık bölümlerinde ders veren altı akademisyen ile yapılan görüşmeler nitel bir desen doğrultusunda analiz edilmiştir. Performans beklentisi, çaba beklentisi, sosyal etki, kolaylaştırıcı koşullar, haz motivasyonu, fiyat değeri ve alışkanlık gibi UTAUT2 bileşenlerinin çeviri bağlamında farklı biçimlerde ortaya çıktığı görülmüştür. Analizlerde MAXQDA 2024 nitel analiz programı kullanılmıştır ve bu programın Maxmaps gibi görselleştirme araçlarından yararlanılmıştır. Bulgular, yapay zekâ araçlarının üretkenliği artırdığını ve iş akışlarını hızlandırdığı yönünde güçlü bir algı bulunduğunu ancak kültürel duyarlılık, kalite kontrol, mesleki görünürlük ve etik sorumluluk gibi boyutlarda insan uzmanlığının vazgeçilmez olduğunun sıklıkla vurgulandığını göstermektedir. Araştırmada, çevirmenlerin teknolojiyi benimseme düzeyinin deneyim, uzmanlık alanı ve profesyonel kimlik algısıyla yakından ilişkili olduğu belirlenmiştir. Sonuç olarak; çalışma, yapay zekâ araçlarının çevirmenlik mesleğini dönüştürdüğünü ancak insan–makine işbirliğinin sürdürülebilir bir model olarak öne çıktığını ortaya koymakta ve çeviri eğitiminde teknolojik okuryazarlığın güçlendirilmesine yönelik öneriler sunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This study examines the impact of artificial intelligence–based translation technologies on the translation profession and translator education through the lens of the Unified Theory of Acceptance and Use of Technology 2 (UTAUT2). As AI-driven tools become increasingly embedded in translation workflows, understanding how translators perceive, adopt, and integrate these technologies has become essential. Qualitative data collected through interviews with five professional translators and six translation studies professors. The data were analyzed to explore how UTAUT2 constructs, performance expectancy, effort expectancy, social influence, facilitating conditions, hedonic motivation, price value, and habit, manifest within the translation domain. In the analysis of data, MAXQDA 2024 qualitative analysis software was used and tool such as Maxmaps in the software were used in the visualization of data. The findings indicate a strong perception that AI tools enhance productivity and accelerate translation processes; however, participants consistently emphasized the indispensable role of human expertise in cultural mediation, quality assurance, and ethical responsibility. The degree of technology adoption was found to be closely linked to translators' experience, specialization areas, and professional identity. Moreover, concerns regarding authorship, data security, and the long-term implications of automation highlight the need for critical engagement with AI systems. Overall, the study concludes that AI technologies are reshaping the translation landscape, yet sustainable progress depends on balanced human–machine collaboration. The research offers practical recommendations for strengthening technological literacy in translator education and aligning emerging tools with the professional needs and values of translators.
Benzer Tezler
- Evaluating ai-based translation in healthcare: A functionalist analysis of ChatGPT's performance
Sağlık alanında yapay zeka tabanlı çeviriyi değerlendirmek: ChatGPT'nin performansının işlevselci analizi
MÜGE DURUKAN
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Mütercim-Tercümanlıkİstanbul 29 Mayıs ÜniversitesiMütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. NİLÜFER ALİMEN
- An investigation of the perceived effects of corpus-based versus ai-assisted multidimensional feedback on EAP engineering students' writing performance
Korpus tabanlı ile yapay zekâ destekli çok boyutlu geri bildirimin algılanan etkilerinin EAP mühendislik öğrencilerinin yazma performansı üzerine incelenmesi
HÜRRİYET AZAKLI
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Batı Dilleri ve EdebiyatıKaradeniz Teknik ÜniversitesiBatı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ALİ ŞÜKRÜ ÖZBAY
- Birinci basamakta çalışan hekim, ebe ve hemşirelerde yapay zekâ kaygısı, yapay zekâ okuryazarlığı ve sağlık hizmetlerinde yapay zekâ kullanımına yönelik tutumun değerlendirilmesi
Evaluation of artificial intelligence anxiety, AI literacy, and attitudes toward the use of artificial intelligence in health services among physicians, midwifes, and nurses working in primary care
AFRANUR ŞENTÜRK HAYAL
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiMarmara ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BUĞU USANMA KOBAN
- Eğitimde yapay zekâ kullanımı değerlendirme ölçeğinin Türkçe uyarlaması: Matematik öğretmen adayları perspektifi
Turkish adaptation of artificial intelligence use in education evaluation scale: The perspective of pre-service mathematics teachers
ÜMMÜHAN BETÜL YEŞİLDAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE YAVUZ
- Leveraging deep learning for efficient translation of programs between programming languages
Programlama dilleri arasinda verimli kod çevirisi için derin öğrenmeden yararlanma
KHALIL E A ABDULGAWAD
Yüksek Lisans
İngilizce
2025
Bilgisayar Mühendisliği Bilimleri-Bilgisayar ve Kontrolİstanbul Aydın ÜniversitesiYazılım Mühendisliği Ana Bilim Dalı
Prof. Dr. ALİ OKATAN