Osmanlı döneminde Diyarbakır kiliselerinin hukukî statüsü, tamir-tadilat süreçleri ve kültürel miras bağlamı
The legal status of churches in Diyarbakir during the Ottoman period, repair and renovation processes, and the context of cultural heritage
- Tez No: 1005837
- Danışmanlar: DOÇ. DR. DERYA UZUN AYDIN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Turizm, Tourism
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Batman Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Turizm İşletmeciliği ve Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Diyarbakır'da bulunan gayrimüslim cemaatlere ait kiliselerin Osmanlı hukuk statüsü çerçevesinde tamir-tadilat ve yeniden inşa sürecini arşiv belgeleri olan salnameler, şer'iye sicilleri ve mühimme defterleri gibi birincil kaynaklar ışığında ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, Diyarbakır Sur ilçe merkezinde bulunan kiliseler hakkında bilgi vermektedir. Ayrıca, Osmanlı yönetiminin Diyarbakır eyaletindeki kiliselerin tamir ve yeniden inşasına yönelik uyguladığı kararlar ile bu sürecin işleyişini kapsamaktadır. Yöntemde iki temel yaklaşım benimsenmiştir. Birincisi, konuya ilişkin daha önce yayımlanmış çalışmalarda yer alan ve çevirisi yapılmış Osmanlı arşiv belgeleri, literatür taraması yoluyla incelenmiştir. Böylece kiliselerin tamir ve yeniden inşa sürecine dair mevcut bilgi birikimi değerlendirilmiştir. İkinci aşamada ise Diyarbakır'da bulunan kiliseler hakkında Osmanlı arşiv belgeleri doğrudan taranmış, konuya delil teşkil eden kayıtların transkripsiyonu gerçekleştirilmiştir. Arşiv belgeleri, Diyarbakır özelinde incelendiğinde bölgedeki kiliselerin tamir ve yeniden inşa süreçlerinde uygulanan prosedürlerin Osmanlı Devleti'nin genel uygulamalarıyla paralellik gösterdiği anlaşılmaktadır. Klasik dönemde süreç, şer'î hukukun etkisiyle Şeyhülislamın verdiği fetvalar doğrultusunda ve Divân-ı Hümâyun'dan alınan resmi izinle yürütülmüştür. Başvuru sürecinde, söz konusu yapının mevcut ve kadim bir kilise niteliği taşıdığı belirtilmesi zorunlu tutulmuştur. Genişletme veya değişiklikler yeniden inşa kapsamında değerlendirildiği için merkezi otorite tarafından engellenmiştir. Tanzimat döneminde modernleşme politikalarının etkisiyle daha esnek bir uygulama benimsenmiştir. Tamir ve yeniden inşa talepleri, büyük ölçüde Babıâli'de verilen kararlarla onanmıştır. Arşiv kayıtlarında tamir izinlerinin çoğunlukla“eski hali üzere”şartıyla verilmesi, Osmanlı idaresinin yapıların özgün mimari formunu koruma yönündeki hassasiyetini ortaya koymaktadır. Diyarbakır'daki kiliselerin korunmasına yönelik Osmanlı'nın uyguladığı politikalar, kültürel mirasının sürdürülebilirliği açısından da önem arz etmektedir. Bu yapılar, toplumsal belleğin somut taşıyıcıları olarak kentin tarihsel kimliğinin şekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmektedir. Ayrıca, inanç ve diaspora turizmi bağlamında Diyarbakır'ın çekiciliğini artırarak ulusal ve uluslararası ziyaretçilerin ilgisini çekmektedir. Bu yönüyle kiliseler hem tarihsel hem de sosyo-kültürel açıdan stratejik bir değer taşımaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to reveal the repair, renovation, and reconstruction process of churches belonging to non-Muslim communities in Diyarbakır within the framework of Ottoman legal status, based on primary sources such as archival documents, provincial yearbooks (salname), sharia court records (şer'iye sicilleri) and Mühimme registers. The research provides information about the churches located in the Sur district center of Diyarbakır. It also covers the decisions implemented by the Ottoman administration regarding the repair and reconstruction of churches in the Diyarbakır province and the functioning of this process. Two main approaches were adopted in the methodology. First, Ottoman archival documents related to the subject that had been published previously and translated were examined through a literature review. This allowed for an assessment of the existing body of knowledge on the repair and reconstruction process of the churches. In the second stage, Ottoman archive documents concerning churches in Diyarbakır were directly scanned, and the transcription of records constituting evidence on the subject was carried out. Archival documents, when examined specifically in Diyarbakır, reveal that the procedures applied in the repair and reconstruction processes of churches in the region were parallel to the general practices of the Ottoman Empire. During the classical period, the process was carried out in accordance with the fatwas issued by the Sheikh al-Islam under the influence of Islamic law and with official permission from the Divan-ı Hümayun. During the application process, it was mandatory to state that the structure in question was an existing and ancient church. Expansions or alterations that constituted reconstruction were prohibited by the central authority. During the Tanzimat period, a more flexible and bureaucratically systematic approach was adopted under the influence of modernization policies. Requests for repair and reconstruction were largely approved by decisions made at the Sublime Porte. Archive records show that repair permits were mostly granted on the condition that the structures be restored to their“original state,”revealing the Ottoman administration's sensitivity toward preserving the original architectural form of buildings.The policies implemented by the Ottoman Empire to protect churches in Diyarbakır are also significant in terms of the sustainability of its cultural heritage. These structures play a decisive role in shaping the city's historical identity as tangible carriers of social memory. Furthermore, they enhance Diyarbakır's appeal in the context of faith and diaspora tourism, attracting the interest of national and international visitors. In this respect, churches carry strategic value both historically and socio-culturally.
Benzer Tezler
- Güneydoğu Anadolu Bölgesinde bulunan Ermeni Kiliseleri koruma ve kullanım durumları
Protection and usage conditions of the Armenian Churches located in the Southeastern Anatolia region of Turkey
SEMRA HİLLEZ HALİFEOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
MimarlıkDicle ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. EMİNE DAĞTEKİN
- Yerel basına göre Diyarbakır'da siyasi iktisadi ve sosyal hayat (1983-2000)
According to the local press political economic and social life in Diyarbakır (1983-2000)
NURŞİN KIRMIZIGÜL
- Diyarbakır Ulu Camii yapı topluluğu mimari değerlendirmesi
Building complex of Diyarbakır Great Mosque an architectural assessment
CEMAL ÇIĞ
Doktora
Türkçe
2025
Sanat TarihiHacettepe ÜniversitesiSanat Tarihi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NERMİN ŞAMAN DOĞAN
- Muş ili İslam dönemi mimari eserlerin güncel durumlarının belgelendirilmesi ve değerlendirilmesi
Documentation and evaluation of the current conditions of Islamic period architectural monuments in Muş
ABDULKERİM BOZYEL
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ARAS NEFTÇİ
- Osmanlı'dan günümüze Diyarbakır'da yerel basın (medya)
So far Ottomans in Diyarbakır, from local press
ASIM KAÇMAZ