Herbert Spencer'in sosyal evrimcilik görüşünün son dönem Osmanlı düşünce tarihi açısından analizi
The analysis of Herbert Spencer's social evolutionism view in terms of late Ottoman thought history
- Tez No: 1007254
- Danışmanlar: PROF. DR. CAHİD ŞENEL
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Felsefe, Philosophy
- Anahtar Kelimeler: Batı felsefesi, Türk-İslam felsefesi, İngiliz felsefesi, Western philosophy, Turkish-Islamic philosophy, English philosophy
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
On dokuzuncu yüzyılın önde gelen düşünürlerinden biri olan Herbert Spencer (1820-1903), bütüncül bir felsefe sistemi kurma amacıyla geliştirdiği Sentetik Felsefe çerçevesinde doğa, insan ve toplum alanlarını tek bir açıklayıcı ilke etrafında birleştirmeyi hedeflemiştir. Evrim bu sistemin kurucu ve belirleyici ilkesidir. Spencer'a göre evrim yalnızca canlı türlerinin biyolojik gelişimini açıklayan dar bir süreç değildir. Aynı zamanda zihinsel, ahlaki ve toplumsal alanlarda da geçerli olan genel bir değişim ve ilerleme anlayışını ifade eder. Bu nedenle Spencer'ın felsefesinde evrim Sentetik Felsefe'nin temelini oluşturan merkezi bir kavramdır ve toplumsal olgular da bu evrimci çerçeve içinde ele alınmaktadır. Bu tez Spencer'ın Sentetik Felsefe sistemi içinde şekillenen ve toplumun yapısını, işleyişini ve dönüşümünü açıklamaya yönelik sosyal evrimcilik görüşünü, ayrıca bu görüşün Osmanlı düşünce dünyasındaki yansımalarını ele almaktadır. Spencer'ın sosyal evrimcilik görüşü dönemin Batı entelektüel çevrelerinde olduğu kadar Osmanlı aydınları arasında da dikkat çekmiş ve çeşitli şekillerde yorumlanmıştır. Tezin amacı Spencer'ın sosyal evrimcilik görüşünün Osmanlı modernleşme sürecindeki entelektüel etkileşimlerde nasıl yorumlandığını ve şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu tez Spencer'ın düşüncelerinin ortaya çıktığı ülke olan İngiltere başta olmak üzere Fransa ve Almanya merkezli düşünsel çevrelerden Osmanlı coğrafyasına aktarılan fikirlerin basit bir aktarım veya birebir taklit süreci olarak değerlendirilmemesi gerektiği varsayımından hareket etmektedir. Aksine bu fikirlerin Osmanlı düşünce dünyasında mevcut siyasal, toplumsal ve kültürel koşullar çerçevesinde yeniden yorumlandığı ve kendine özgü biçimler kazandığı kabul edilmektedir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve araştırma metin temelli bir çözümleme çerçevesinde yürütülmüştür. Çalışmanın temel veri kaynağını Spencer'ın kendi eserleri ile onun düşünce sistemini ele alan kitap, makale ve lisansüstü tezler oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra Spencer'ın fikirlerinin Osmanlı düşünce dünyasındaki karşılıklarını ortaya koyabilmek amacıyla dönemin Osmanlı aydınlarına ait ulaşılabilen telif eserler incelenmiş, bu eserlerin hem Osmanlı Türkçesiyle yayımlanmış nüshalarından hem de günümüz Türkçesine sadeleştirilmiş baskılarından yararlanılmıştır. İncelenen birincil ve ikincil kaynaklar sosyal evrimcilik görüşü etrafında şekillenen temel kavramlar dikkate alınarak karşılaştırmalı ve içerik çözümlemesine dayalı bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Çalışma sonucunda Spencer'ın sosyal evrimcilik görüşünün Osmanlı düşünce dünyasında yalnızca teorik bir tartışma alanı olarak değil, aynı zamanda modernleşme arayışlarının önemli düşünsel dayanaklarından biri olarak ele alındığı görülmektedir. Osmanlı aydınları Spencer'ın sosyal evrimcilik görüşünü toplumsal ilerleme ve modernleşme kavramlarıyla birlikte değerlendirerek hem Batı'daki dönüşüm sürecini anlamlandırmaya çalışmış hem de kendi modernleşme tasarımlarına düşünsel bir zemin kazandırma çabası içinde olmuşlardır. Bununla birlikte bu ilgi Spencer'ın görüşlerinin doğrudan ve eksiksiz biçimde benimsenmesi şeklinde gelişmemiştir. Bununla birlikte Osmanlı'nın kendine özgü siyasal, toplumsal ve kültürel koşulları doğrultusunda yeniden yorumlanarak biçimlenmiştir. Dolayısıyla tez çalışması Spencer'ın sosyal evrimcilik görüşünün Osmanlı düşünce tarihi içerisindeki ele alınma biçimlerini inceleyerek Batı düşüncesinin Osmanlı entelektüel ortamındaki etkilerine dair literatürdeki boşluğa katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
One of the leading thinkers of the nineteenth century, Herbert Spencer (1820–1903), aimed, within the framework of the Synthetic Philosophy that he developed with the purpose of establishing a comprehensive philosophical system, to bring together the domains of nature, human beings, and society around a single explanatory principle. Evolution constitutes the foundational and determining principle of this system. According to Spencer, evolution is not merely a narrow process that explains the biological development of living species; it also expresses a general understanding of change and progress that is valid in mental, moral, and social domains. For this reason, in Spencer's philosophy, evolution is a central concept forming the basis of the Synthetic Philosophy, and social phenomena are also addressed within this evolutionary framework. This thesis examines Spencer's view of social evolutionism, which is shaped within the framework of his Synthetic Philosophy and aims to explain the structure, functioning, and transformation of society, as well as the reflections of this view in the Ottoman intellectual world. Spencer's view of social evolutionism attracted attention not only in the Western intellectual circles of the period but also among Ottoman intellectuals, and it was interpreted in various ways. The aim of this thesis is to reveal how Spencer's view of social evolutionism was interpreted and shaped within the intellectual interactions of the Ottoman modernization process. This thesis proceeds from the assumption that the ideas transferred to the Ottoman geography from intellectual circles centered in England, where Spencer's thought emerged, as well as in France and Germany, should not be regarded as a simple process of transfer or direct imitation. On the contrary, it is accepted that these ideas were reinterpreted within the existing political, social, and cultural conditions of the Ottoman intellectual world and acquired forms specific to this context. In this study, a qualitative research method was adopted, and the research was conducted within the framework of a text-based analysis. The main data sources of the study consist of Spencer's own works, as well as books, articles, and doctoral dissertations that address his system of thought. In addition, in order to identify the reflections of Spencer's ideas in the Ottoman intellectual world, accessible original works of Ottoman intellectuals of the period were examined, and both their editions published in Ottoman Turkish and their simplified versions in modern Turkish were utilized. The primary and secondary sources examined were evaluated through a comparative approach based on content analysis, taking into account the key concepts shaped around the view of social evolutionism. As a result of the study, it is seen that Spencer's view of social evolutionism was addressed in the Ottoman intellectual world not only as a field of theoretical discussion but also as one of the important intellectual foundations of modernization efforts. Ottoman intellectuals evaluated Spencer's view of social evolutionism together with the concepts of social progress and modernization, and they both sought to make sense of the process of transformation in the West and attempted to provide an intellectual basis for their own modernization projects. However, this interest did not develop in the form of a direct and complete adoption of Spencer's views; rather, it was reshaped through reinterpretation in accordance with the Ottoman Empire's own political, social, and cultural conditions. Therefore, this thesis aims to contribute to the literature by examining the ways in which Spencer's view of social evolutionism was addressed within Ottoman intellectual history and by providing insight into the influence of Western thought on the Ottoman intellectual environment.
Benzer Tezler
- Charles Darwin ve Herbert Spencer'da evrim, ahlak ve toplum düşüncesi
Evolution, ethics and society in Charles Darwin and Herbert Spencerthought
ÖNDER TİLCİ
- Herbert Spencer'da rasyonel faydacılık
Rational utilitarianism in Herbert Spencer
TUNCAY BÜYÜK
Doktora
Türkçe
2024
Siyasal BilimlerHacettepe ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİCAN ŞAHİN
- John Stuart Mill ve Herbert Spencer'da özgürlük bağlamında adalet kıyaslaması
Comparison of John Stuart Mills' and Herbert Spencers' understandings of Justice in terms of Liberty
AYŞE YAŞAR ÜMÜTLÜ
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
FelsefeNecmettin Erbakan ÜniversitesiFelsefe Ana Bilim Dalı
PROF. DR. BİLAL KUŞPINAR
- Uluslararası ilişkilerde Darwinizim: Nazizm ve sosyal Darwinizm
Darwinism in international relations: Nazism and social Darwinism
SENA ŞAHİN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Uluslararası İlişkilerAtılım ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖZDE YILMAZ
- Economic independence of women in Charlotte Perkins Gilman's works
Charlotte Perkins Gilman'ın eserlerinde kadının ekonomik özgürlüğü
ÜLKÜ YAVAŞ
Yüksek Lisans
İngilizce
2010
Amerikan Kültürü ve EdebiyatıKadir Has ÜniversitesiAmerikan Kültürü ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. MARY LOU O'NEİL