Kısa beslenme okuryazarlığı (S-NutLit) ölçeğinin Türkçeye adaptasyonu ve beslenme okuryazarlığının beden memnuniyetine etkisinde sezgisel yemenin aracı rolünün incelenmesi
Adaptation of the short nutrition literacy (S-NutLit) scale into Turkish and examination of the mediating role of intuitive eating on the effect of nutrition literacy on body appreciation
- Tez No: 1007320
- Danışmanlar: DOÇ. DR. SALİM YILMAZ, DR. ÖĞR. ÜYESİ AHMET MURAT GÜNAL
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Beslenme ve Diyetetik, Nutrition and Dietetics
- Anahtar Kelimeler: Beden memnuniyeti, Beslenme okuryazarlığı, Sezgisel yeme, Body satisfaction, Nutrition literacy, Intuitive eating
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Okan Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Beslenme ve Diyetetik Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Kısa Beslenme Okuryazarlığı (S-NutLit) Ölçeği'nin Türkçe'ye uyarlanması ve genç yetişkinlerde beslenme okuryazarlığının beden memnuniyeti üzerindeki etkisini sezgisel yemenin aracı rolü bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, kesitsel araştırma tasarımında yürütülmüş olup, örneklem 18–24 yaş aralığında yer alan 367 genç yetişkinden oluşmaktadır. Veri toplama sürecinde Sosyodemografik Bilgi Formu, Türkçe'ye uyarlanan S-NutLit-TR, Sezgisel Yeme Ölçeği-2 ve Beden Memnuniyeti Ölçeği kullanılmıştır. Ölçek uyarlama sürecinde hedef rotasyonlu açımlayıcı faktör analizi, doğrulayıcı faktör analizi ve bifaktör modelleme yöntemleri uygulanmıştır. Psikometrik analizler sonucunda, S-NutLit-TR'nin baskın bir genel faktör ve anlamlı bir uzman beceriler alt boyutunu içeren bifaktör yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Kültürel bağlamda kavramsal belirsizlik yarattığı ve ölçüm yapısının bütünlüğünü zayıflattığı saptanan bir maddenin ölçekten çıkarılmasıyla, Türkçe formun içerik geçerliliği ve yapısal tutarlılığı güçlendirilmiş; bu düzenleme sonucunda 10 maddelik bir ölçüm aracı elde edilmiştir. Ölçeğin iç tutarlılık, kompozit güvenilirlik, yakınsak geçerlilik ve ölçüm değişmezliği bulguları, S-NutLit-TR'nin genç yetişkin örneklemlerinde kullanılabilirliğini desteklemektedir. Keşifsel Grafik Analizi (EGA) bulguları, çıkarılan maddenin düşük bootstrap kararlılığı (%33,3) gösterdiğini; madde çıkarımı sonrası özellikle Uzmanlık Becerileri boyutunda tutarlılığın %58,8'den %100'e yükseldiğini ve bifaktör modelin mükemmel uyum verdiğini göstermiştir (CFI = .997, RMSEA = .062). Katılımcıların yaş ortalaması 20,92±2,05 yıl boy ortalaması 168,84±9,16 cm, ağırlık ortalaması 66,69±17,37 kg olarak hesaplanmıştır. S-NutLit Genel puan ortalamasının 3,22±0,80 ve Uzman puan ortalamasının 2,68±1,00 olması, temel beslenme okuryazarlığında orta-üst, uzmanlık becerilerinde ise daha sınırlı bir profile işaret etmektedir. Beden Memnuniyeti Ölçeği (3,53±0,96) ve Sezgisel Yeme Ölçeği (3,20±0,66) puanları orta-üst düzeyde bulunmuştur. Medyasyon analizleri, Genel beslenme okuryazarlığının beden memnuniyetini doğrudan ve sezgisel yeme aracılığıyla etkilediğini (kısmi aracılık; %43,3 dolaylı etki) ve Uzman beslenme okuryazarlığının yalnızca sezgisel yeme üzerinden dolaylı etki gösterdiğini ortaya koymuştur (tam aracılık; %47,7). Kadınların S-NutLit Uzman puanları erkeklerden daha yüksekken (p = ,033), Genel puanda cinsiyet farkı saptanmamıştır. Beslenme eğitimi alma (%37,6) ve tıbbi beslenme tedavisi görme (%4,6) durumları, hem Genel hem Uzman puanları anlamlı düzeyde artırmış; en güçlü fark beslenme eğitimi alanlarda görülmüştür (t = 5,23 ve 6,18; p < .001). BKİ ortalaması 23,21±4,77 kg/m² olarak hesaplanmış, BKİ gruplarına göre S-NutLit puanları farklılaşmazken, beden memnuniyeti BKİ'ye göre anlamlı değişmiştir (F = 10,06; p < ,001); fiziksel aktivite düzeyine göre Uzman puanlar farklılaşmış (p = 0,009), günlük öğün sayısına göre ise yalnızca Genel puanda fark saptanmıştır (p = 0,041).Sonuç olarak, bu çalışma beslenme okuryazarlığını genç yetişkinlerde yalnızca bilişsel bir yeterlik olarak değil, yeme davranışları ve bedenle kurulan ilişkiyle etkileşim içinde olan çok boyutlu bir yapı olarak değerlendirilmesinin önemine işaret etmektedir. Uyarlanan ve kullanıma sunulan SNutLit- Tr ölçeği Ölçeğin, Türkiye'deki genç yetişkin popülasyonlarını hedefleyen beslenme epidemiyolojisi araştırmaları ve halk sağlığı müdahalelerinde değerli bir ölçüm aracı olarak kullanılabileceği değerlendirilmektedir. Elde edilen bulgular, beslenme okuryazarlığını güçlendirmeyi hedefleyen yaklaşımların, sağlıklı beslenme davranışlarının yanı sıra psikolojik iyi oluşun ve olumlu beden algısının desteklenmesine de katkı sağlayabileceğini düşündürmektedir.
Özet (Çeviri)
This study aims to adapt the Short Nutrition Literacy Scale (S-NutLit) into Turkish and to examine the effect of nutrition literacy on body appreciation among young adults within the framework of the mediating role of intuitive eating. The study was conducted using a cross-sectional research design, and the sample consisted of 367 young adults aged 18–24 years. Data were collected using the Sociodemographic Information Form, the Turkish-adapted S-NutLit-TR, the Intuitive Eating Scale-2, and the Body Appreciation Scale. During the scale adaptation process, target rotation exploratory factor analysis, confirmatory factor analysis, and bifactor modeling methods were applied. Psychometric analyses indicated that the S-NutLit-TR has a bifactor structure consisting of a dominant general factor and a meaningful expert skills subdimension. The removal of one item, which was found to create conceptual ambiguity in the cultural context and to weaken the integrity of the measurement structure, strengthened the content validity and structural consistency of the Turkish form, resulting in a 10-item measurement instrument. Findings related to internal consistency, composite reliability, convergent validity, and measurement invariance support the usability of the S-NutLit-TR in young adult samples. Exploratory Graph Analysis (EGA) findings demonstrated that the removed item exhibited low bootstrap stability (33.3%); following item removal, structural consistency—particularly in the Expert Skills dimension—increased from 58.8% to 100%, and the bifactor model showed excellent fit (CFI = .997, RMSEA = .062). The mean age of participants was 20.92±2.05 years, mean height 168.84±9.16 cm, and mean body weight 66.69±17.37 kg. The mean S-NutLit General score (3.22±0.80) and Expert score (2.68±1.00) indicate a moderate-to-high level of basic nutrition literacy and relatively more limited expert-level skills. Mean scores on the Body Appreciation Scale (3.53±0.96) and the Intuitive Eating Scale (3.20±0.66) were at a moderate-to-high level. Mediation analyses revealed that general nutrition literacy influenced body appreciation both directly and indirectly through intuitive eating (partial mediation; 43.3% indirect effect), whereas expert nutrition literacy exerted an effect only indirectly through intuitive eating (full mediation; 47.7%). Women had significantly higher S-NutLit Expert scores than men (p = .033), while no gender difference was observed for the General factor. Receiving nutrition education (37.6%) and undergoing medical nutrition therapy (4.6%) significantly increased both General and Expert scores, with the strongest differences observed among those who had received nutrition education (t = 5.23 and 6.18; p < .001). The mean BMI was 23.21±4.77 kg/m²; while S-NutLit scores did not differ across BMI categories, body appreciation differed significantly by BMI (F = 10.06; p < .001). Expert scores varied significantly according to physical activity level (p = 0.009), whereas differences in General scores were marginally nonsignificant, and daily meal frequency was associated only with differences in the General factor (p = 0.041). In conclusion, this study highlights the importance of conceptualizing nutrition literacy in young adults not merely as a cognitive competence but as a multidimensional construct interacting with eating behaviors and body-related experiences. The adapted S-NutLit-TR is considered a valuable measurement tool for nutrition epidemiology research and public health interventions targeting young adult populations in Türkiye. The findings further suggest that interventions aimed at strengthening nutrition literacy may contribute not only to healthier eating behaviors but also to the promotion of psychological well-being and positive body image.
Benzer Tezler
- Sürdürülebilir Gıda Okuryazarlığı Ölçeği'nin Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması
Validitiy and reliability study of the Sustainable Food Literacy Scale
MERAL NUR KUBİLAY
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Beslenme ve DiyetetikSağlık Bilimleri ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYSUN YÜKSEL
- Gestasyonel diyabetli gebelerin tıbbi beslenme tedavisini etkileyen etmenlerin değerlendirilmesi
Assessment of the factors affecting medical nutrition treatment of gestational diabetic pregnants
TÜLAY SAĞLIK ŞAHIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Beslenme ve DiyetetikHacettepe ÜniversitesiToplu Beslenme Sistemleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. DERYA DİKMEN
- Ev hanımlarının gıda okuryazarlığı düzeyleri, sürdürülebilir beslenme davranışları ile akdeniz diyeti uyumlarının incelenmesi
Investigation of housewives's food literacy levels, sustainable nutrition behaviors and mediterranean diet compliance
SULTAN BOZKURT
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Beslenme ve DiyetetikSelçuk ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLPERİ DEMİR
- Kırıkkale Üniversitesi Tıp fakültesi Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları anabilim dalına başvuran adolesanların beslenme okuryazarlığı ve yeme davranışına etki eden faktörler arasındaki ilişki
Adolecent's applying Kirikkale University Medical School, depertmant of pediatrics realationship between nutritional literacy and factors affecting eating behavior
AYŞENUR ARSLAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Beslenme ve DiyetetikNuh Naci Yazgan ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NERİMAN İNANÇ
PROF. DR. SELDA FATMA BÜLBÜL
- Yetişkinlerde beslenme okuryazarlığı değerlendirme anketinin Türkçe'ye uyarlanması: Geçerlik-güvenirlik çalışması
Nutrition literacy in adults adaptation of the assessment questionnaire to Turkish: Validity-reliability study
MERVE YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
Beslenme ve DiyetetikBaşkent ÜniversitesiBeslenme ve Diyetetik Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜL KIZILTAN
PROF. DR. MEHTAP AKÇİL OK