A historical comparison of translation's role in modernization ofIran and Türkiye
İran ve Türkiye'nin modernleşmesinde çevirinin rolünün tarihsel bir karşılaştırması
- Tez No: 1008029
- Danışmanlar: Assist. Prof. Dr. NAİLE SARMAŞIK
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mütercim-Tercümanlık, Translation and Interpretation
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Atılım Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: İngilizce Mütercim Tercümanlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Çeviri Çalışmaları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, İran ve Türkiye'de kültürel dönüşüm ve modernleşme süreçlerinde çevirinin rolünü karşılaştırmalı tarihsel bir analiz yoluyla incelemektedir. İran'da Pehlevi dönemi (1925–1979) ile Türkiye'de erken Cumhuriyet dönemi (1923–1960) üzerine odaklanan çalışma, çeviriyi yalnızca dilsel bir etkinlik olarak değil; siyasal otorite, kurumsal yapılar ve ideolojik öncelikler tarafından şekillenen, tarihsel bağlam içinde konumlanan kültürel bir pratik olarak ele almaktadır. Modernleşme kuramı, ve Çeviri Çalışmaları çerçevesinde yürütülen araştırma, çevirinin modern bilginin aktarılmasında, kültürel kimliğin yeniden yapılandırılmasında ve gelenek ile modernlik arasındaki ilişkinin müzakere edilmesinde nasıl stratejik bir araç olarak işlev gördüğünü ortaya koymayı amaçlamaktadır. Elde edilen bulgular, çevirinin her iki ülkede modernleşme süreçlerinde merkezi ancak farklılaşmış roller üstlendiğini göstermektedir. İran örneğinde çeviri, ağırlıklı olarak seçici uyarlama yoluyla işleyerek Batı kaynaklı bilimsel, edebî ve entelektüel düşüncelerin Farsçaya aktarılmasını sağlamış; bu süreçte kültürel ve tarihsel sürekliliğin korunmasına imkân tanımıştır. Çeviri, modern kavramlar ile yerleşik dinî ve kültürel çerçeveler arasında aracılık ederek kademeli bir modernleşmeyi desteklemiştir. Buna karşılık Türkiye'de çeviri, yüksek derecede kurumsallaşmış ve devlet güdümlü bir yapı içerisinde, devrimci reformların temel araçlarından biri olarak işlev görmüştür. Hukuk çevirileri, dil ve alfabe reformları, eğitim politikaları ve Tercüme Bürosu'nun faaliyetleri aracılığıyla çeviri, kültürel yeniden yapılanma, sekülerleşme ve modern ulusal kimliğin inşasına doğrudan katkıda bulunmuştur. Karşılaştırmalı analiz, bu farklılıkların her iki ülkenin siyasal liderliği, kurumsal kapasitesi ve geleneğe yaklaşımıyla yakından ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye hızlı ve merkezi bir dönüşüm süreci izlemişken, İran daha esnek ve uyarlayıcı bir yol benimsemiştir. Bu farklılıklara rağmen, her iki bağlamda da çeviri, küresel bilgi ile yerel gerçeklikler arasında bir köprü işlevi görmüş; eğitim, basın-yayın faaliyetleri ve modern entelektüel seçkinlerin oluşumunu desteklemiştir. Çalışma, çevirinin modernleşmenin ikincil bir unsuru olmadığını; aksine modernliğin tarihsel olarak özgül biçimlerde yorumlandığı, yerelleştirildiği ve inşa edildiği temel bir kültürel güç olduğunu ortaya koymaktadır
Özet (Çeviri)
This thesis analyses the role of translation in cultural transformation and modernization in Iran and Türkiye through a comparative historical analysis. Focusing on the Pahlavi period in Iran (1925–1979) and the early Republican era in Türkiye (1923–1939) and the Translation Bureau era (1939-1966), the study approaches translation not only as a linguistic activity but also as a historically situated cultural practice shaped by political authority, institutional structures, and ideological priorities. Based on modernization theory, and Translation Studies, this thesis investigates how translation functioned as a strategic tool for transferring modern knowledge, reshaping cultural identity, and negotiating the relationship between tradition and modernity. The analysis shows that translation played a vital but distinct role in the modernization processes of the two countries. In Iran, translation operated mainly through selective adaptation, enabling the introduction of Western scientific, literary, and intellectual ideas into Persian while preserving cultural and historical continuity. Translation supported gradual modernization by mediating between modern concepts and established religious and cultural frameworks. In contrast, translation in Türkiye was highly institutionalized and state-driven, functioning as a key instrument of transformative reform. Through legal translation, language and alphabet reform, educational policies, and the activities of the Translation Bureau, translation actively contributed to cultural restructuring, secularization, and the construction of a modern national identity. The comparative analysis reveals that these differences reflect each country's political leadership, institutional capacity, and approach to tradition. While Türkiye pursued rapid, centralized transformation, Iran followed a more flexible and adaptive path. Despite these contrasts, in both cases, translation functioned as a bridge between global knowledge and local realities, supporting education, print culture, and the formation of modern intellectual elites. The study concludes that translation was not a secondary aspect of modernization but a foundational cultural force through which modernity was interpreted, localized, and constructed in historically specific ways.
Benzer Tezler
- Dr. Mehmet Suphi Ezgi ve Türk musikisi üzerine çalışmaları
Dr. Mehmet Suphi Ezgi and his contributions to Turkish music
MUHAMMED AYDIN
Doktora
Türkçe
2026
MüzikMarmara Üniversitesiİslam Tarihi ve Sanatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞE BAŞAK İLHAN HARMANCI
- Çeviri yoluyla kanun yapmak: 1858 tarihli Osmanlı Ceza Kanunu'nun 1810 tarihli Fransız Ceza Kanunu'ndan çevrilmesi
Lawmaking through translation: Translation of the 1858 Ottoman Penal Code from the 1810 French Penal Code
SENEM ÖNER
Doktora
Türkçe
2013
Mütercim-TercümanlıkYıldız Teknik ÜniversitesiBatı Dilleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. AYŞE BANU KARADAĞ
PROF. DR. MEHMET TEVFİK ÖZCAN
- Türkiye'de sanayisizleşme süreci üzerine bir analiz: İstanbul örneği
An analysis on the deindustrialization process in Türkiye: The case of İstanbul
AYSU UZSAYILIR
Doktora
Türkçe
2024
Şehircilik ve Bölge Planlamaİstanbul Teknik ÜniversitesiŞehir ve Bölge Planlama Ana Bilim Dalı
PROF. DR. TÜZİN BAYCAN
- Demographic and ethnic characteristics of Central Asia and their future impacts on the social, economical and political aspects of the region
Orta Asya'nın demografik ve etnik özellikleri ve bunların bölgenin sosyal, ekonomik ve politik durumuna gelecekteki etkileri
OSMAN ARAY
- Two sources orıgınated in Rawḍat al-Shuhadā: A comparatıve study of Mashhad al-Shuhadāʾ and Hadīqat al-Suadā
Ravzatü'ş-Şüheda kaynakli iki eser: Meşhedü'ş-Şüheda ve Hadikatü's-Süeda'nin mukayeseli incelemesi
EMRAH ÖZDEMİR
Doktora
İngilizce
2023
Karşılaştırmalı Edebiyatİstanbul ÜniversitesiKarşılaştırmalı Edebiyat Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KADİR TURGUT