Mimaride metafor: Semiyotik arayüzü üzerinden doğu-batı eksenli bir analiz
Metaphor in architecture: An east-west axial analysis over semiotic interface
- Tez No: 1009906
- Danışmanlar: PROF. DR. MEHMET AKİF DUMAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Mimarlık, Linguistics, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Göstergebilimsel analiz, Metafor, Mimarlık, Semiotic analysis, Metaphor, Architecture
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Dilbilimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Dil Bilimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, mimariyi dilbilimsel bir perspektiften ele alarak metafor, bilişsel anlambilim ve semiyotiğin kesişiminde konumlanmaktadır. Çalışmanın temel argümanı, mimarinin bir barınak üretim pratiğinin çok ötesinde anlam ürettiği ve bu anlam üretiminin temel bilişsel mekanizmasının metafor olduğudur. Teorik çerçeve üç katmandan oluşmaktadır. İlk katmanda Aristoteles'in analoji kuramından Lakoff ve Johnson'ın (1980) Kavramsal Metafor Teorisi'ne uzanan 26 metafor teorisi sistematik bir derlem olarak sunulmaktadır. Lakoff ve Johnson, metaforu retorik bir süsten insan bilişinin temel taşına dönüştürmesiyle çalışmanın kuramsal eksenini oluşturur. İkinci katmanda Saussure, Peirce, Eco, Jakobson ve Lotman gibi düşünürler aracılığıyla metafor-semiyotik arayüzü incelenerek metaforun sözel olmayan gösterge sistemlerinde de işlev gördüğü ortaya konulmaktadır. Üçüncü katmanda analitik kapsam müzik ve resim üzerinden genişletilerek mimariye zemin hazırlanmaktadır. Çalışma aynı zamanda mimari metafor için bedensel, doğasal, makinesel, geometrik ve kültürel-tarihsel olmak üzere özgün bir taksonomi önermektedir. Metodolojik açıdan en özgün katkı ise“Metafor Makinesi”adı verilen analiz çerçevesidir. Bir fotoğraf makinesinin optik mantığından esinlenen bu sistem; mimari nesnenin metaforik analize elverişliliğini ölçen bir epistemolojik sensör ile ardından devreye giren retorik, etkileşimci ve bilişselci olmak üzere üç lensen oluşmaktadır. Söz konusu metodoloji; Sydney Opera Binası, Tac Mahal, Centre Pompidou, Therme Vals ve Divriği Ulu Camii başta olmak üzere on mimari eser üzerinde sınanmıştır.
Özet (Çeviri)
This thesis investigates metaphor in architecture through a linguistics-first approach, positioning itself at the intersection of metaphor theory, cognitive semantics, and semiotics. The central argument is that architecture communicates meaning far beyond its function as shelter, and that metaphor constitutes the primary cognitive mechanism through which such meaning is generated and perceived. The theoretical backbone is built across three layers. The first is a systematic inventory of 26 metaphor theories spanning from Aristotle's analogical framework to Lakoff and Johnson's (1980) Conceptual Metaphor Theory, which repositioned metaphor from rhetorical ornament to a foundational mechanism of human cognition. The second layer examines the metaphor-semiotics interface through key figures including Saussure, Peirce, Eco, Jakobson, and Lotman, establishing that metaphor operates meaningfully in non-verbal sign systems. The third layer extends the analysis to music and painting before centering architecture as the primary analytical domain. A original taxonomy of architectural metaphor is proposed, classifying metaphors into five categories: bodily, natural, mechanical, geometric, and cultural-historical. The methodological core of the study is an analytical framework termed the“Metaphor Machine,”modeled on the optics of a camera. An epistemological sensor first determines whether a given architectural object is amenable to metaphorical analysis, after which three sequential lenses are applied: a rhetorical lens drawing on analogy and substitution theories, an interactionist lens grounded in Richards and Black, and a cognitivist lens informed by Lakoff and Johnson. This framework is tested across ten case studies including the Sydney Opera House, Taj Mahal, Centre Pompidou, Therme Vals, and Divriği Great Mosque, testing the methodology's cross-cultural and cross-period applicability.
Benzer Tezler
- İçsellikten ilişkiselliğe: Mimarlıkta yumuşak bileşenlerin temsillerine failsel bir yaklaşım
From interiority to relationality: an agential approach to representations of soft components in architecture
BEYZA NERGİS ÖZBEK
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SIDIKA ASLIHAN ŞENEL
- İç mekan tasarımında metafor uygulamaları - Büyükçekmece Sancaklar Camii örneği
Metaphor applications in interior design - Büyükçekmece Sancaklar Mosque example
SELİN ÖZDÖLÇOLAK PARLAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
İç Mimari ve DekorasyonBeykent Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ŞEN YÜKSEL
- Mimaride bağlam kavramı ve metaforik temelli yaklaşımlar
The concept of context in architecture and metaphoric based approaches
MELİKE DEMİRKAYNAK
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Bölümü
DOÇ. DR. AYŞE UĞUR TÜTENGİL
- Yapay zekânın mimaride metaforik bağlam üretimi
Generating metaphorical context in architecture through artificial intelligence
BURAK MESUTOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ NESLİNUR HIZLI ERKILIÇ
- Tarihi çevrelerde yeni yapı tasarımında kabuk - bağlam ilişkisinin temel ve güncel tasarım kavramları açısından incelenmesi
A research on shell ? context relation in new building designs in historical environments from point of view of basic and contemporary design concepts
HANDE DÜZGÜN
Yüksek Lisans
Türkçe
2010
MimarlıkYıldız Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÇİĞDEM POLATOĞLU