Ses sembolizmi ve eski Türkçe sözlükbirimlerin ses sembolizmi açısından incelenmesi
Sound symbolism and analysis of old Turkish lexemes in terms of sound symbolism
- Tez No: 1015399
- Danışmanlar: DOÇ. DR. ÜMİT ÖZGÜR DEMİRCİ, PROF. DR. CANER KERİMOĞLU
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Türk Dili ve Edebiyatı, Linguistics, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Düzce Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ses ile anlam arasındaki ilişkinin uzlaşımsal ve büyük ölçüde rastlantısal olduğu görüşü, modern dilbilimin temel kabullerinden biridir. Son otuz yılda biriken deneysel çalışmalar, ses ile anlam arasında belirli ve düzenli bağların da bulunabileceğini göstermiş ve bu kabulün sınırlarını tartışmaya açmıştır. Bu çalışmaların önemli bir bölümü yaşayan diller üzerinde deneysel düzeneklerle ve çoğunlukla Hint-Avrupa dilleri merkeze alınarak yürütülmüştür. Türkçe, özellikle de Eski Türkçe, bu alanyazında büyük ölçüde dışarıda kalmıştır. Bu araştırma, Köktürk yazıtlarından on üçüncü yüzyıla kadar uzanan ve yaklaşık beş yüzyıllık bir dönemi kapsayan Eski Türkçe söz varlığında ses ile anlam arasında düzenli ve istatistiksel olarak izlenebilir ilişkilerin bulunup bulunmadığını incelemiştir. Çalışmada ayrıca bu ilişkilerin fonetik yapıyla ne ölçüde örtüştüğü sorusu ele alınmıştır. Veri kaynağı olarak Clauson'ın tarihsel sözlüğü kullanılmış, böylece günümüz konuşucusunun sezgisinden ve çağrışımsal yanlılığından bağımsız bir inceleme ortamı elde edilmiştir. Türkçenin eklemeli yapısının yarattığı tekrarları önlemek amacıyla ortak bir anlam çekirdeği taşıyan kökler söz yuvası adı verilen tek bir birimde toplanmış ve iki binin üzerinde söz yuvası çözümlenmiştir. Anlamları fonetik yapıyla karşılaştırabilmek için çapraz-duyusal çağrışım çalışmalarından ve söz varlığının kendi içeriğinden yararlanılarak dokuz anlamsal alandan oluşan bir kodlama sistemi geliştirilmiştir. Her söz yuvasının sesleri çıkış yeri, çıkış biçimi, ötümlülük ve ünlü nitelikleri yönünden çözümlenmiş; sözcük içindeki konum ve sözcük türü de ayrı birer eksen olarak değerlendirilmiştir. Kodlama sürecinde her kararın gerekçesi yazıya geçirilmiş ve LLM desteğiyle denetlenebilir biçimde belgelenmiştir. Bulgular, ses ile anlam arasındaki ilişkinin Eski Türkçede olasılıksal ve sınırlı bir eğilim biçiminde işlediğini göstermiştir. Söz varlığının büyük bölümünde sesler anlam alanlarına dengeli biçimde dağılmış ve uzlaşımsal yapı korunmuştur. Belirli sesler ise biçim, kuvvet, ilişki ve duygu alanlarıyla güçlü ve tutarlı çağrışımlar kurmuştur. Fonosemantik yük tüm seslere eşit dağılmamış, birkaç güçlü ses çevresinde yoğunlaşmıştır. Çözümlemeler ötümlülüğün, çıkış yerinin ve çıkış biçiminin anlamsal yönelimi etkilediğini; adların daha çok biçim, eylemlerin ise daha çok hareket ve duygu alanlarına yöneldiğini ortaya koymuştur. Çalışma, ses ile anlam arasındaki ilişki tartışmasını tarihsel bir bağlamda ve birbirini tamamlayan istatistiki bir bakış açısıyla detaylı bir biçimde incelemiştir.
Özet (Çeviri)
The view that the bond between sound and meaning is conventional and largely arbitrary is a foundational assumption of modern linguistics. Experimental work over the past three decades has shown that regular links between sound and meaning can also be found, opening this assumption to debate. Much of this work has been carried out on living languages, with experimental designs, and mostly on Indo-European data. Turkish, and historical Turkish in particular, has remained largely outside this literature. This study examined whether regular, statistically traceable relationships between sound and meaning exist in the Old Turkish lexicon, covering about five centuries from the Orhon inscriptions to the thirteenth century. It also asked how far these relationships overlap with phonetic structure. Sir Gerard Clauson's historical dictionary served as the data source, giving an analytical environment free from the intuitions and associative biases of present-day speakers. Because the agglutinative structure of Turkish creates repetition, roots sharing a common semantic core were gathered into a single unit called the word nest, and more than two thousand word nests were analysed. To compare meaning with phonetic structure, a coding system of nine semantic domains was developed from crossmodal-correspondence research and the content of the lexicon. The sounds of each word nest were analysed for place and manner of articulation, voicing and vowel features, along with position within the word and word class. During coding, the justification for each decision was recorded and documented in an auditable way with the support of a large language model. The findings showed that this relationship operated in Old Turkish as a probabilistic and limited tendency. Across most of the lexicon the sounds were distributed evenly across the semantic domains, and the conventional structure was preserved. Certain sounds formed strong and consistent associations with the domains of form, force, relation and emotion. The phonosemantic load was concentrated around a few strong sounds. The analyses also showed that voicing, place and manner of articulation influenced semantic orientation, and that nouns leaned towards form, verbs towards motion and emotion. The study examines in detail the debate surrounding the relationship between sound and meaning within a historical context and from a complementary statistical perspective.
Benzer Tezler
- “irfan”fikrinin 13.- 15. yüzyıl orta çağ islam dönemi edvâr kaynaklarındaki yansımaları
Reflections of the idea of“irfan”in medieval islamic period edvâr sources
EZGİ TEKİN
Doktora
İngilizce
2024
MüzikErciyes ÜniversitesiMüzik Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ALİ ÖZDEK
PROF. DR. CENK GÜRAY
- Türk kültüründe yer alan hayvan isimlerinin söz varlığı ve kavram alanı
Vocabulary and conceptual field of animal names in Turkish culture
SENA TUĞÇE MARAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimNecmettin Erbakan ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. MUSTAFA YILDIZ
- Çuvaş Türkçesinde yer alan kelime başı vokal köklerinin sınıflandırılması
Classification of vocal roots in Chuvash Turkish
BAHAR DADAŞ YILDIRIM
Yüksek Lisans
Türkçe
2021
DilbilimMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EKREM AYAN
- Şeyh Gâlib Dîvânı'nda Sebk-i Hindî izleri
The marks of the sebk-i hindi in Sheikh Galib diwan
MENEKŞE BALIBEY
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıMardin Artuklu ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ADNAN OKTAY