Eski ve orta Türkçede ünlem
Interjections in old and middle Turkish
- Tez No: 1019309
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ ÖZCAN TABAKLAR
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Türk Dili ve Edebiyatı, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, Türk dilinin tarihî evrelerinde (Göktürk, Eski Uygur, Karahanlı, Harezm, Kıpçak ve Çağatay sahaları) ünlem kategorisinin sınırları, sözcüklerin ve çeşitli gramatikal yapıların asli işlevlerinden sıyrılarak ünleme dönüşme (ünlemleşme) süreçleri incelenmiştir. Araştırmada yalnızca ünlemleşme mekanizmalarına odaklanılmamış; ünlemlerin geleneksel dil bilgisindeki hâkim kabulün aksine edat kategorisinin altında ikincil bir sınıf değil, kendi başına müstakil bir kelime türü olarak değerlendirilmesi gerektiği tezi savunulmuştur. Cümlenin dışında kalan veya kuruluşuna katılmayan geçici ögeler olarak görülen ünlemlerin, aslında söz dizimsel mimaride mutlak surette bulunması gereken yapısal birer unsur (ünlem tamlayıcısı) olduğu ve konuşurun stratejik niyetlerine göre şekillenen bağımsız işlevsel yöneticiler olarak rol oynadığı iddia edilmiştir. Üç ana bölümden oluşan incelemenin birinci bölümünde; hitap, hayıflanma, teessür ve şaşkınlık bildiren doğrudan (asli) ünlemlerin tarihî metinlerdeki bağlamsal kullanımları tespit edilmiştir. İkinci bölümde, ünlem işlevi gören ikincil (fonksiyonel) yapılar ele alınmış; temel işlevi bilgi talep etmek olan soru kelimelerinin çaresizlik ve şaşkınlık nidalarına, tasdik ve onay kelimelerinin bağımsız kabul odaklarına, yemin formlarının ise doğrudan eylem doğuran“kesinlik mühürlerine”dönüştüğü saptanmıştır. Çalışmanın üçüncü ve son bölümünde ise emir ve istek kiplerinin ünlemleşme süreçleri incelenmiş; olumlu ve olumsuz emir biçimlerinin muhataptan somut bir fiziksel eylem beklemeksizin, bağlam içerisinde beddua, tehdit, uyarı, teşvik, yasaklama, teselli ve temenni bildiren bağımsız duygu odaklarına evrildiği ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, ünlemlerin Türk dilinin tarihsel serüveninde rastgele veya önemsiz birer sapma olmadığını; aksine söz dizimsel yapının asli ve kurucu birer parçası olarak işlev gördüğünü açıkça göstermektedir. Türkçenin eklemeli ve fiil merkezli sentaktik mimarisinin bu işlevsel bağımsızlığı desteklediği, tarihî metinlerdeki karşılıklı konuşma dokusunun ise kalıplaşma sürecini hızlandırdığı görülmüştür. Sonuç olarak bu çalışma; ünlemlerin edat altındaki bağımlı konumunu reddederek, onların müstakil bir kelime türü ve söz dizimsel bir gereklilik olduğunu ortaya koyması bakımından alanyazına katkı sunmayı hedeflemektedir.
Özet (Çeviri)
In this study, the boundaries of the interjection category in the historical periods of the Turkish language (Göktürk, Old Uyghur, Karakhanid, Khwarazm, Kipchak, and Chagatai fields) and the processes through which words and various grammatical structures strip away from their original functions to transform into interjections (interjectionalization / inter-categorical transition) are examined within the framework of pragmatic linguistics and semantic bleaching theories. The research does not solely focus on the mechanisms of interjectionalization; contrary to the prevailing acceptance in traditional grammar, it defends the thesis that interjections should be evaluated as a distinct and independent part of speech in their own right, rather than a secondary class under the category of particles. It is argued that interjections, traditionally viewed as temporary elements falling outside the sentence or not participating in its construction, are actually structural components that must absolutely exist within the syntactic architecture as an“interjectional complement,”playing a role as independent functional managers shaped by the strategic intentions of the speaker. In the first part of the investigation, which consists of three main chapters, the contextual uses of direct (primary) interjections expressing address, lamentation, grief, and astonishment in historical texts are identified. In the second chapter, secondary (functional) structures operating as interjections are addressed; it is determined that interrogative words, whose primary function is to request information, transform into cries of helplessness and astonishment, validation and approval words turn into independent focal points of acceptance, and oath forms become certainty seals that directly induce action. In the third and final chapter of the study, the functionalization processes of imperative and optative moods are analyzed, revealing that positive and negative imperative forms evolve into independent focal points of emotion expressing curse, threat, warning, encouragement, v prohibition, consolation, and wish within the context, without requiring a concrete physical action from the addressee. The findings clearly demonstrate that interjections are not random or insignificant deviations in the historical journey of the Turkish language; on the contrary, they function as an essential and formative part of the syntactic structure. It is observed that the agglutinative and verb-centered syntactic architecture of Turkish supports this functional independence, while the conversational texture in historical texts accelerates the process of conventionalization. Consequently, by rejecting the dependent status of interjections under particles, this study aims to contribute to the literature by demonstrating that they constitute an independent part of speech and a syntactic necessity.
Benzer Tezler
- Kırgız halk destanı Er Töştük, gramer-metin-çeviri-dizin
The Kirghiz epic Er Töştük, grammer-text-translation-index
YELDA İLİÇ
Yüksek Lisans
Türkçe
2002
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ÖZCAN TABAKLAR
- Orta Türkçede fiilimsiler
Verbalia suffixes in Middle Turkic
NESRİN BAYRAKTAR
Doktora
Türkçe
2000
Türk Dili ve EdebiyatıHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ÜLKÜ ÇELİK ŞAVK
- Eski ve Orta Türkçe metinlerinde çekim eki yapıları
İnflectional suffix structures in Old and Middle Turkic texts
TANJU SERBEST
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Orta ve yeni Türkçede (1600'e kadar) tıp terimleri
Medical terms in middle and new Turkish (up to 1600)
BAŞAK YAĞIZ
Doktora
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. HACER TOKYÜREK