Kemal Tahir'in kent dizisi romanlarında mekanın deneyimlenmesi: Fenomenolojik bir bakış
The experience of space in Kemal Tahi̇r's urban series novels: A phenomenological approach
- Tez No: 1019401
- Danışmanlar: PROF. DR. İSMAİL COŞKUN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Sosyoloji, Türk Dili ve Edebiyatı, Sociology, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: İstanbul Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Sosyoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Kent Çalışmaları Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Kemal Tahir'in kent dizisi romanlarını oluşturan Yorgun Savaşçı (1965), Esir Şehrin İnsanları (1956), Esir Şehrin Mahpusu (1961), Kurt Kanunu (1969) ve Yol Ayrımı (1971) adlı eserleri, fenomenolojik bir perspektiften mekansal deneyim ekseninde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, kent çalışmaları alanında konumlandırılmış olup edebi metinlerin kentsel mekanı ve onun yaşanmış boyutunu araştırmada birincil kaynak olarak kullanılabileceği tezini savunmaktadır. Araştırmanın kuramsal çerçevesi; Edmund Husserl'in yönelimsellik ilkesi, Martin Heidegger'in“dünya-içinde-varolma”anlayışı, Maurice Merleau-Ponty'nin bedensel algı teorisi ve Gaston Bachelard'ın“açık mekan”ile“kapalı mekan”diyalektiği üzerine inşa edilmiştir. Bu çerçevede mekan, fiziksel bir koordinat sistemi olarak değil; öznenin bilinciyle, bedeniyle ve varoluşsal deneyimiyle şekillenen yaşanmış bir uzam olarak ele alınmış; bir mekanın“açık”ya da“kapalı”nitelik kazanmasının, duvarların kalınlığıyla değil o mekanda hissedilen sıkışmışlık, özgürlük, yabancılaşma ya da aidiyet duygusuyla belirlendiği savunulmuştur. Çalışma; kavramsal çerçeveyi ele alan birinci bölüm, Kemal Tahir'in hayatını ve romancılığını inceleyen ikinci bölüm ve beş romanın mekansal çözümlemesini gerçekleştiren üçüncü bölüm olmak üzere üç ana bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde tezin kavramsal çerçevesi verilmiştir. İkinci bölümde, yazarın on iki yıllık mahpusluk deneyimi, işgal altındaki İstanbul'da geçen çocukluk yılları ve Anadolu coğrafyasıyla kurduğu ilk temas; kurgusal mekan anlayışının öznel kaynakları olarak değerlendirilmiş ve bu biyografik zemin, Bir Mülkiyet Kalesi ile Hür Şehrin İnsanları adlı otobiyografik romanlar üzerinden çözümlenmiştir. Üçüncü bölümde her roman; kapalı mekanlar, açık mekanlar ve eşik mekanlar kategorilerinde fenomenolojik bir okumaya tabi tutulmuş, mekansal betimlemeler karakterlerin duyusal, duygusal ve varoluşsal deneyimleriyle birlikte irdelenmiştir. Araştırma sonucunda, Kemal Tahir'in kent dizisi romanlarının tamamında baskın mekansal deneyimin“kapalı mekan”olduğu tespit edilmiştir. Bu bulgu; incelenen romanların 1919-1930 yıllarını kapsayan ve işgal, Milli Mücadele, siyasi tasfiye ve ideolojik hayal kırıklığı gibi tarihsel travmaları barındıran dönemleri işlemesinden kaynaklanmaktadır. İstanbul, beş romanda da fiziksel genişliği olan ancak özgürlüğü bulunmayan devasa bir kapalı mekan olarak kurgulanmakta;“esir şehir”imgesi mekansal bir fenomenolojik karşılık bulmaktadır. Öte yandan kapalı mekanın tek tip bir deneyim sunmadığı da ortaya konulmuş; bazı mekanların karakterlerin kazandığı manevi özerklik ya da toplumsal kimlik sayesinde paradoksal biçimde açık mekana dönüştüğü gözlemlenmiştir. Her romanda mekansal deneyimi belirleyen etkenler de birbirinden ayrışmaktadır. Yorgun Savaşçı'da askeri yenilgi ve kimlik krizi; Esir Şehrin İnsanları'nda sınıfsal konum ile toplumsal sorumluluk bilinci arasındaki gerilim; Esir Şehrin Mahpusu'nda hapishane içindeki sınıfsal hiyerarşi; Kurt Kanunu'nda siyasi tasfiyenin yarattığı varoluşsal panik; Yol Ayrımı'nda ise Cumhuriyet'in erken dönemindeki ideolojik anlam yitimi belirleyici rol oynamaktadır. Bu çalışma, Kemal Tahir araştırmalarına fenomenolojik mekan analizini sistematik biçimde uygulayan özgün bir perspektif kazandırmayı; kent çalışmaları alanına ise edebi metinlerin yaşanmış kentsel deneyimi çözümlemedeki işlevselliğini İstanbul tarihi üzerinden somutlaştırmayı amaçlamaktadır.
Özet (Çeviri)
This study aims to examine the novels comprising Kemal Tahir's urban series — Yorgun Savaşçı (The Weary Warrior, 1965), Esir Şehrin İnsanları (People of the Captive City, 1956), Esir Şehrin Mahpusu (The Prisoner of the Captive City, 1961), Kurt Kanunu (The Law of the Wolf, 1969), and Yol Ayrımı (The Crossroads, 1971) — through a phenomenological lens, with a focus on spatial experience. Situated within the field of urban studies, the research argues that literary texts can serve as primary sources for investigating urban space and its lived dimensions. The theoretical framework of the study is built upon Edmund Husserl's principle of intentionality, Martin Heidegger's notion of“being-in-the-world,”Maurice Merleau-Ponty's theory of bodily perception, and Gaston Bachelard's dialectic of“open space”and“closed space.”Within this framework, space is approached not as a physical coordinate system but as a lived field shaped by the subject's consciousness, body, and existential experience. The study argues that whether a space assumes an“open”or“closed”character is determined not by the thickness of its walls but by the feelings of confinement, freedom, alienation, or belonging experienced within it. The study consists of three main chapters: the first establishes the conceptual framework of the thesis; the second examines Kemal Tahir's life and novelistic craft; and the third carries out a spatial analysis of the five novels. In the second chapter, the author's twelve years of imprisonment, his childhood years in occupied Istanbul, and his early encounter with the Anatolian landscape are evaluated as the subjective sources of his fictional understanding of space, with this biographical foundation examined through his autobiographical novels Bir Mülkiyet Kalesi (A Castle of Property) and Hür Şehrin İnsanları (People of the Free City). In the third chapter, each novel is subjected to a phenomenological reading organized around the categories of closed spaces, open spaces, and threshold spaces, with spatial descriptions analyzed alongside the characters' sensory, emotional, and existential experiences. The research finds that the dominant spatial experience across all five novels in Kemal Tahir's urban series is that of“closed space.”This finding stems from the fact that the novels engage with the period between 1919 and 1930 — an era marked by historical traumas including foreign occupation, the War of National Liberation, political purges, and ideological disillusionment. In all five novels, Istanbul is constructed as a vast closed space that is physically expansive yet devoid of freedom; the image of the“captive city”finds its spatial phenomenological counterpart. At the same time, the study demonstrates that closed space does not offer a uniform experience: certain spaces are observed to transform paradoxically into open spaces as characters attain spiritual autonomy or forge new social identities. The factors shaping spatial experience differ from novel to novel. In Yorgun Savaşçı, military defeat and identity crisis are decisive; in Esir Şehrin İnsanları, the tension between class position and social responsibility; in Esir Şehrin Mahpusu, the class hierarchy within the prison; in Kurt Kanunu, the existential panic generated by political purges; and in Yol Ayrımı, the ideological loss of meaning in the early Republican period. This study aims to bring a distinctive perspective to Kemal Tahir scholarship by applying phenomenological spatial analysis in a systematic manner, and to illuminate, through the history of Istanbul, the capacity of literary texts to elucidate the lived experience of urban space within the field of urban studies.
Benzer Tezler
- Kemal Tahir'in tarihî kent dizisi romanlarında tartışma ve çatışma alanları
Areas of discussion and conflict in Kemal Tahir's historical city series novels
MUAMMER YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2022
Türk Dili ve EdebiyatıBayburt ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ OSMAN ORUÇ
- Kemal Tahir'in hikâyelerinde sosyal meseleler
Social issues in Kemal Tahir's stories
GÖKÇE SERDEM KIZILKAYA
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul Medeniyet ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET KOÇAK
- Anadolu Selçuklu Dönemi anıtsal yapılarında 20. yüzyıl başından itibaren gerçekleştirilen onarımlar
Restorations of anatolian Seljuks monumental buildings from the beginning of the 20th century
ZEYNEP İNAN OCAK
Doktora
Türkçe
2018
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLSÜM TANYELİ
- Trabzon ili Maçka ilçesinin sözlü ve maddi kültür kadrolarının derlenmesi, tasnifi ve halkbilimsel açıdan incelenmesi
Compiling and classifing Trabzon prefecture's Maçka township's verbal and material culture, and analyzing in with folkloral way
BERK YILMAZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2014
Halk Bilimi (Folklor)Karadeniz Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL ÜÇÜNCÜ
- Kent mobilyalarında seramiğin yeri
Başlık çevirisi yok
KEMAL ULUDAĞ
Yüksek Lisans
Türkçe
1990
Güzel SanatlarHacettepe ÜniversitesiUygulamalı Sanatlar Ana Sanat Dalı
YÜKSEL ÖCAL