Codex Cumanicus'ta kılınış
Actionality in Codex Cumanicus
- Tez No: 1019933
- Danışmanlar: PROF. DR. HABİBE YAZICI ERSOY
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Türk Dili ve Edebiyatı, Linguistics, Turkish Language and Literature
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türk Dili Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Ontolojik bakımdan insanın dünyayı algılama ve anlamlandırma biçimi, dilde özellikle fiil sözlük birimleri aracılığıyla görünür hâle gelmektedir. Fiil sözlük birimleri yalnızca dil bilgisel zaman içerisinde konumlanan yapılar olmayıp aynı zamanda başlangıç, süreç ve bitiş bakımından eylemlerin kendi iç zamansal aşamalarını temsil eden dil birimleridir. Dil bilim çalışmalarında bu iç zamansal yapı, kılınış kavramıyla karşılanmaktadır. Bu çalışmada, Kıpçak grubu Türkçesinin önemli eserlerinden biri olan Codex Cumanicus'taki fiil söz varlığı kılınış bakımından incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, eserde yer alan fiil sözlük birimlerinin temsil ettiği eylemlerin iç zamansal yapılarını ve gerçekleşme tarzlarını ortaya koymaktır. Araştırmada Johanson'un (1971, 2000) kılınış sınıflandırması esas alınmış; incelemede sözlüksel-anlamsal yaklaşım benimsenmiştir. Bununla birlikte tekkerelik ve yinelemeli özellikler dikkate alınarak mevcut sınıflandırmaya ekleme yapılmıştır. Çalışmanın verileri, Codex Cumanicus'tan doküman analizi yöntemiyle elde edilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda fiil sözlük birimlerinin, farklı anlamlarıyla beraber, hâl ekleri, türetim ekleri, art fiiller ve eklentiler gibi etmenlerle, kısacası dönüşümlüleştirme/dönüşümsüzleştirmeye yarayan kılınışsal belirleyicilerle kurduğu etkileşimin ona yeni bir kılınış çerçevesi çizdiği belirlenmiştir. Bu bakımdan, fiil sözlük birimlerinin bir kılınış potansiyeline sahip olduğu ve bu potansiyeli, etkileşime girdikleri etmene bağlı olarak açığa çıkardıkları tespit edilmiştir. Çalışmanın, Kıpçak grubu Türkçesinde ve genel bir çerçeveyle Türkçede eylemlerin nasıl tasavvur edilip dile aktarıldığının anlaşılmasına ve Türk dilleri üzerinde kılınış üzerine yapılacak karşılaştırmalı araştırmalara katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Özet (Çeviri)
From an ontological perspective, the way humans perceive and make sense of the world is made visible in language, particularly through verb lexems. Verb lexems are not merely structures situated within grammatical time; they are also linguistic units that represent the inherent temporal phases of actions in terms of their beginning, process, and end. In linguistic studies, this inherent temporal structure is referred to as“actionality.”In this study, the verb vocabulary of the Codex Cumanicus, one of the significant works of the Kipchak group of Turkish, has been examined in terms of aspect. The primary aim of the study is to reveal the inherent temporal structures and modes of realization of the actions represented by the lexems in the text. Johanson's (1971, 2000) actionality classification served as the basis for the research, and a lexical-semantic approach was adopted in the analysis. Additionally, additions have been made to the existing classification, taking into account semelfactive and iterative features. The data for the study were obtained from the Codex Cumanicus using document analysis methods. The study found that the interaction between verb lexems - along with their various meanings - and factors such as case endings, derivational suffixes, post verbs, and affixes - in short, actionality determinants that serve to achieve transformativization or non-transformativization of verb lexems - establishes a new actionality framework for them. In this regard, it was determined that verb lexems possess actionality potential and that this potential is realized depending on the element with which they interact. It is believed that this study will contribute to understanding how verbs are conceptualized and expressed in the Kipchak group of Turkic languages and in Turkic languages more generally, as well as to future comparative research on actionality in Turkic languages.
Benzer Tezler
- Codex Cumanicus'ta eylem
The verb in Real Codex Cumanicus
M. SELDA KARAŞLAR
Doktora
Türkçe
2012
DilbilimYıldız Teknik ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. ZÜHAL ÖLMEZ
- Codex Cumanicus ile çağdaş Kazak Türkçesinin ortak söz varlığının karşılaştırmalı sesçil incelemesi
Phonetic comparative study of the common vocabulary of Codex Cumanicus and modern Kazakh Turkish
MADINA MOLDASHEVA
Yüksek Lisans
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. MURAT CERİTOĞLU
- Codex Cumanicus'un söz dizimi
Syntax of Codex Cumanicus
ÜMMÜHAN ÜNSAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimErciyes ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GALİP GÜNER
- Codex Cumanicus'un söz varlığının Kazak, Karakalpak ve Nogay Türkçeleri ile karşılaştırılması
Comparison of the vocabulary of Codex Cumanicus with Kazakh, Karakalpak and Nogay Turkish
CEYLAN ÖZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
DilbilimAtatürk ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SÜLEYMAN EFENDİOĞLU
- Musanıñ ilk kitabı: İnceleme - metin - dizin - tıpkıbasım
The First Book of Moses:Research – Text – Index – Facsimile
DÖNE ARSLAN
Doktora
Türkçe
2016
Türk Dili ve EdebiyatıKırgızistan-Türkiye Manas ÜniversitesiTürkoloji Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLDEN SAĞOL YÜKSEKKAYA