Fen bilgisi öğretmen adaylarında dijital okuryazarlık: Yapay zekâ destekli istasyon tekniğinin etkileri
Digital literacy in science teacher candidates: The effects of artificial intelligence-supported station technique
- Tez No: 1019942
- Danışmanlar: DOÇ. DR. KADRİYE KAYACAN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Dijital okuryazarlık, Fen bilgisi eğitimi, Fen bilgisi öğretimi, Yapay zeka, Digital literacy, Science education, Science teaching, Artificial intelligence
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Necmettin Erbakan Üniversitesi
- Enstitü: Eğitim Bilimleri Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Matematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Fen Bilgisi Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın amacı, fen bilgisi öğretmen adaylarının yapay zekâ destekli istasyon etkinlikleriyle öğretim materyalleri (poster, bilgi kartı, kavram karikatürü vb.) tasarlamalarının dijital okuryazarlık becerilerine etkisini belirlemek ve bu sürece yönelik görüşlerini incelemektir. Araştırmada, nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı karma yöntem yaklaşımı kapsamında açıklayıcı sıralı desen tercih edilmiştir. Araştırmanın nicel aşamasında ön test–son test kontrol gruplu yarı deneysel desen kullanılmış; nitel aşamada ise gözlem ve yarı yapılandırılmış görüşme tekniklerinden yararlanılmıştır. Araştırma, 2025–2026 eğitim-öğretim yılı güz döneminde bir devlet üniversitesinin Fen Bilgisi Öğretmenliği Programında öğrenim gören üçüncü sınıf öğrencileri ile yürütülmüştür. Araştırmaya deney (n=25) ve kontrol (n=23) gruplarında yer alan toplam 48 öğretmen adayı katılmıştır. Süreçte kontrol grubundaki öğretmen adayları, öğretim materyallerini geleneksel fiziksel araçlarla (karton, makas vb.) hazırlarken, deney grubundaki öğretmen adayları yapay zekâ tabanlı sohbet botları, yapay zekâ destekli uygulamalar ve dijital tasarım araçlarını kullanmıştır. Nicel veriler“21. Yüzyıl Dijital Okuryazarlık Becerileri Ölçeği”aracılığıyla toplanmış ve SPSS paket programı kullanılarak bağımlı ve bağımsız örneklem t-testleri ile analiz edilmiştir. Nitel veriler ise gözlem formları ve yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla elde edilmiş ve içerik analizi ile çözümlenmiştir. Araştırma bulgularına göre, öğretmen adaylarının uygulama öncesinde de yüksek düzeyde dijital okuryazarlığa sahip oldukları belirlenmiştir. Deney ve kontrol gruplarının ön test ve son test puan ortalamaları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Deney grubunun ön test ve son test puan ortalamaları arasında medya okuryazarlığı alt boyutu içerisinde yer alan“Bilgi Sahibi Olmak”faktörüne son test lehine anlamlı bir fark bulunmuştur. Nitel bulgular, süreç içerisinde deney grubundaki öğretmen adaylarının yapay zekâ destekli araç kullanım düzeylerinin arttığını, istasyon tekniğine daha fazla hâkim olduklarını ve öğretim materyallerini öğrenme çıktılarına uygun biçimde özgünleştirerek bilgi doğruluğu ve kaynak güvenirliğine daha fazla önem verdiklerini göstermiştir. Görüşmelerden elde edilen bulgulara göre, öğretmen adayları yapay zekânın teknolojiye yönelik kaygılarını azalttığını, öz-yeterlilik algılarını geliştirdiğini, ders hazırlama sürecini hızlandırarak iş yükünü azalttığını ve fen bilimlerinde soyut kavramların somutlaştırılmasına katkı sağlayarak sanal laboratuvar imkânları sunduğunu ifade etmişlerdir. Bunun yanı sıra yazım hataları, metin–görsel uyuşmazlığı, veri güvenliği kaygıları, dokunsal öğrenme eksikliği, küçük yaş gruplarında dikkat dağınıklığı oluşturma ve kavram yanılgılarına yol açma riski gibi teknik ve pedagojik sınırlılıklar da dile getirilmiştir. Elde edilen sonuçlara dayalı olarak, öğretmenler ve öğretmen adayları için yapay zekâ ve Web 2.0 araçları teorik anlatımların uygulamalı materyal tasarımlarıyla desteklenmesi önerilmektedir. Gelecekteki araştırmalarda süreci değerlendiren rubrikler, dijital portfolyolar ve ürün değerlendirme araçlarının kullanılması tavsiye edilmektedir. Ayrıca, dijital içerik geliştirme uygulamaları farklı branşlarda ve öğrenci düzeylerinde uygulanması önerilmektedir.
Özet (Çeviri)
The objective of this study is to ascertain the impact of science teacher candidates designing instructional materials (e.g. posters, flashcards, concept cartoons) using AI-supported station activities on their digital literacy skills, and to examine their perspectives on this process. The present study employed a mixed-methods approach combining quantitative and qualitative research methods, with a preference for an explanatory sequential design. In the quantitative phase, a pre-test–post-test controlled group quasi-experimental design was employed; in the qualitative phase, observation and semi-structured interview techniques were utilised. The present study was conducted during the fall semester of the 2025–2026 academic year with third-year students enrolled in the Science Education Program at a state university. A total of 48 pre-service teachers participated in the study, comprising the experimental (n=25) and control (n=23) groups. During the process, teacher candidates in the control group prepared teaching materials using traditional physical tools (cardboard, scissors, etc.), while those in the experimental group used AI-based chatbots, AI-supported applications, and digital design tools. Quantitative data were collected using the“21st Century Digital Literacy Skills Scale”and analysed using dependent and independent samples t-tests via the SPSS software package. The qualitative data were obtained through the utilisation of observation forms and semi-structured interviews, and were subsequently analysed by content analysis. The research findings indicate that the teacher candidates exhibited a high level of digital literacy prior to the intervention. A statistically insignificant discrepancy was identified between the mean pre-test and post-test scores of the experimental and control groups. A significant difference was found in favour of the post-test between the pre-test and post-test mean scores of the experimental group for the 'Having Knowledge' factor in the media literacy sub-dimension. Qualitative findings indicated that teacher candidates in the experimental group increased their use of AI-supported tools and became more proficient in the station technique over the course of the study. They also placed greater emphasis on information accuracy and source reliability by adapting instructional materials to align with learning outcomes. According to the interview findings, the teacher candidates stated that artificial intelligence reduced their technology-related anxieties, enhanced their self-efficacy perceptions, accelerated the lesson preparation process, reducing their workload, and provided virtual laboratory opportunities, contributing to the concretisation of abstract science concepts. However, technical and pedagogical limitations were also highlighted, including spelling errors, text-visual inconsistencies, data security concerns, a lack of tactile learning opportunities, the potential to cause attention deficits in younger age groups and the potential to lead to conceptual misunderstandings. Based on these results, it is recommended that artificial intelligence and Web 2.0 tools for teachers and teacher candidates be supported by theoretical explanations and practical design examples. Rubrics, digital portfolios, and product evaluation tools that evaluate the process should be used in future research. Additionally, it is recommended that digital content development applications be applied in different subject areas and at different levels of the curriculum.
Benzer Tezler
- Yapay zekâ destekli dijital öykü hazırlama sürecinin öğretmen adaylarının 21. yy becerileri özyeterlik algısı, yapay zekâ farkındalığı ve doğal afet bilinci üzerindeki etkisi
The effect of the artificial intelligence–supported digital storytelling process on preservice teachers' 21st century skills self-efficacy perception, artificial intelligence awareness, and natural disaster awareness
SEVDA DEMİRTAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimAdıyaman ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLDEN GÜRSOY
- Fen bilgisi öğretmen adaylarının yeni nesil çevre sorunlarıfarkındalığının çeşitli değişkenler açısından incelenmesi
An investigation of science teachers candidates' awareness of newgenerati̇on envi̇ronmental problems in terms of different variables
ELİF SİDA KARAİSMAİLOĞLU
Doktora
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimHacettepe ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. SİNAN ERTEN
- 4. sınıf fen bilgisi öğretmen adaylarının ve fen bilgisi öğretmenlerinin dijital öğretmenlik algıları
The perceptions of digital teacher of the 4th grade science teacher candidates and science teachers
FARUK AKSAKAL
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimErzincan Binali Yıldırım ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLDEM DÖNEL AKGÜL
- Fen bilimleri öğretmenlerinin sanal laboratuvar kullanımına yönelik görüşlerinin ve deneyimlerinin belirlenmesi
Determining science teachers' views and experiences regarding the use of virtual laboratories
CANSEL ŞEREF
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimTrabzon ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. HAVA İPEK AKBULUT
- Fen bilgisi öğretmen adaylarının oluşturdukları eğitsel dijital oyun etkinliklerinin değerlendirilmesi, ortaokul öğrencilerine uygulanması ve dijital oyunlara yönelik görüşlerin incelenmesi
Evaluation of educational digital game activities created by pre-service science teachers, implementation to middle school students and examination of opinions on digital games
BAHADIR DEMİRBAŞ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiMatematik ve Fen Bilimleri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÜLİZ AYDIN