Architecture's political autonomy: From disciplinary fragmentation to algorithmic governance
Mimarlığın politik özerkliği: Bilgi alanlarının ayrışmasından algoritmik yönetişime
- Tez No: 1021376
- Danışmanlar: DOÇ. DR. LALE BAŞARIR
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Mimarlık, Architecture
- Anahtar Kelimeler: Optimizasyon, Yapay zeka, Optimization, Artificial intelligence
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: İzmir Ekonomi Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Mimarlık Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu tez, yapay zekânın tarihsel olarak parçalanma, mesleki uzmanlaşma ve neoliberal performans rejimleriyle zayıflamış olan mimarlık disiplininde karar alma süreçlerini nasıl dönüştürdüğünü incelemektedir. Mimarlık geleneksel olarak teknik, estetik, toplumsal ve politik bilgiyi bir araya getiren bir disiplin olma iddiası taşımıştır. Ancak mühendislik, proje yönetimi, enerji danışmanlığı, maliyet kontrolü ve dijital koordinasyon gibi alanların ayrışması, mimarın otoritesini daraltmış ve mesleği temsil ile koordinasyon arasında sıkışan bir konuma taşımıştır. Bu bağlamda yapay zekâ mimarlığa tarafsız bir araç olarak değil, otoriteyi, sorumluluğu ve meşruiyeti yeniden düzenleyen bir karar altyapısı olarak girmektedir. Tez, yapay zekânın mimarlığın parçalanmış bilgi temelini yeniden kurup kuramayacağını ya da mimari otoriteyi algoritmik sistemlere, yazılım platformlarına, yatırımcılara ve veri temelli optimizasyon süreçlerine daha fazla devredip devretmeyeceğini sorgulamaktadır. Çalışma yöntem olarak kavramsal ve soykütüksel analiz, söylem analizi ve karşılaştırmalı vaka alanı analizini kullanmaktadır. Bu kapsamda üretken tasarım ve kentsel ana planlama, yapay zekâ destekli BIM ve optimizasyon iş akışları ile akıllı kentlerde algoritmik yönetişim olmak üzere üç vaka alanı incelenmektedir. Analiz, yapay zekânın ikili bir karakter taşıdığını göstermektedir. Bir yandan parçalanmış teknik bilgiyi bütünleştirebilir ve daha koordineli tasarım süreçlerini destekleyebilir. Diğer yandan veriler, metrikler ve optimizasyon ölçütleri içine yerleşmiş politik tercihleri gizleyerek mimari kararları nesnelmiş gibi gösterebilir ve bağımlılığı derinleştirebilir. Tez, mimarlığın politik özerkliğinin artık dış etkilerden bağımsızlık olarak değil, algoritmik karar alma süreçlerini görünür, hesap verebilir ve kamusal/mesleki yargıya açık kılma kapasitesi olarak yeniden tanımlanması gerektiğini savunmaktadır.
Özet (Çeviri)
This thesis examines how artificial intelligence transforms architectural decision-making in a discipline already weakened by historical fragmentation, professional specialization, and neoliberal performance regimes. Architecture has traditionally claimed to unite technical, aesthetic, social, and political knowledge; however, the separation of engineering, project management, energy consulting, cost control, and digital coordination has narrowed the architect's authority and shifted the profession toward representation and coordination. In this context, AI does not enter architecture as a neutral tool. Rather, it becomes a decision-making infrastructure that reorganizes authority, responsibility, and legitimacy. The thesis asks whether AI can rebuild architecture's fragmented knowledge base or whether it will further transfer architectural authority to algorithmic systems, software platforms, investors, and data-driven optimization processes. Methodologically, the study uses conceptual and genealogical analysis, discourse analysis, and comparative case field analysis. It examines three case fields: generative design and masterplanning, AI-supported BIM and optimization workflows, and smart city algorithmic governance. The analysis shows that AI has a dual character. On the one hand, it can integrate fragmented technical knowledge and support more coordinated design processes. On the other hand, it can deepen dependency by making architectural decisions appear objective while hiding the political choices embedded in data, metrics, and optimization criteria. The thesis argues that architecture's political autonomy can no longer be understood as independence from external forces. Instead, it must be redefined as the capacity to make algorithmic decision-making visible, accountable, and open to public and professional judgment.
Benzer Tezler
- Beyond ( post- ) critical architecture: A realist perspective
( Post- ) critical mimarının ötesinde: Realist bir perspektif
MOHAMMAD AZAD KANAANI
Yüksek Lisans
İngilizce
2018
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
Prof. Dr. FAZİLET YURDANUR DÜLGEROĞLU YÜKSEL
- Atlas of urban design: Textual analysis and mapping of production of knowledge in Turkish context
Kentsel tasarım atlası: Türkiye bağlamında bilgi üretiminin metinsel analizi ve haritalanması
YİĞİT ACAR
Doktora
İngilizce
2017
MimarlıkOrta Doğu Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜVEN ARİF SARGIN
- Mimarlık teorisi ve eleştirisinin taktiksel potansiyelleri: Yapılı çevre üretiminde enstrümanlaşmaya karşı özgürleşme potansiyeli olarak taktiksel eylemlilik
Tactical potentials of architectural theory and criticism: Tactical action as liberation potential against instrumentalisation in build environment
AYŞEGÜL ÇAKAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2018
Mimarlıkİstanbul Teknik ÜniversitesiMimarlık Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYŞE ŞENTÜRER
- The role of the visual culture on the formation of architectural design taste“Examining the representation of interiors in the illustrated periodicals from mid-19th to the late 20th century”
Mimari beğeni algısının oluşumunda görsel kültürün etkisi“ 19. yüzyıldan 20. yüzyıla süreli yayınlar üzerinden alternatif bir iç mimarlık tarih okuması”
ŞEYMA KURTULUŞ
Yüksek Lisans
İngilizce
2022
İç Mimari ve Dekorasyonİstanbul Teknik Üniversitesiİç Mimarlık Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. EMİNE GÖRGÜL
- The Autonomy of art and aestheticism in architecture
Sanatın özerkliği ve mimarlıkta estetikçilik sorunu
RANA NERGİS ÖĞÜT (SABUNCUOĞLU)