Türkiye Türkçesinde ve Özbekçede türetim morfolojisi
Derivational morphology in modern Turkish and Uzbek
- Tez No: 1025321
- Danışmanlar: PROF. DR. MEVLÜT ERDEM
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Dil bilim, Türkiye Türkçesi, Özbek Türkçesi, Özbekçe, Linguistics, Türkiye Turkish, Uzbek language
- Yıl: 2026
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Hacettepe Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Sözcüklerin iç yapısı ile ilgilenen biçimbilgisi; sözdizimi, sesbilgisi ve anlambilimi gibi alanlarla yakından ilişkilidir ve bu dilsel alanlar sistematik olarak dillerdeki karmaşık sistemlerin anlamlı hale gelmesine olanak sağlar. Var olan biçimbirimlerden faydalanarak yeni sözcükler yapma işlemi olarak tanımlanabilen türetim biçimbilgisi ilgi çekici araştırma alanlarından biri olarak karşımıza çıkar ve kelime yapımında çok sık kullanılan yöntemlerden biridir ayrıca bu tez çalışmasının da ana konusunu oluşturmaktadır. Türk dilleri benzer türetim stratejilerine sahiptir. Fakat zaman zaman türetim morfolojisi diller arasında çeşitli nedenlerden dolayı farklılaşabilir. Türk dilleri arasında bir dilde görülen ek, diğer dilde bulunmayabilir. Göreceli olarak farklı türetim potansiyeline sahip olabilir veya farklı işlevler geliştirebilir. Bu çalışmada Türkiye Türkçesi ile Özbekçenin türetim morfolojisi türetkenlik kavramı çerçevesinde zihin sözlüğünün yansımasını temsil ettiği düşünülen temel sözlükler (Güncel Türkçe Sözlük ve O'zbek Tilining İzohli Lug'ati) karşılaştırılarak ele alınmıştır. Bu karşılaştırma sonucunda Türkiye Türkçesi ve Özbekçe arasında biçimce benzer olan ekler arasında büyük oranda işlevsel benzerlikler olduğu söylenebilir. İki dil arasında bazen eklerin işlevlerinde farklılıklar da göze çarpar. En büyük türetim farklılığı kopyalanan eklerin türetkenliğiyle ilgilidir. Türkiye Türkçesinde sadece kalıplaşmış örneklerde karşımıza çıkan birçok Farsça/Tacikçe ekin Özbekçede türetim potansiyelleri oldukça yüksektir. Diğer çarpıcı önemli bir nokta bazı türetimlerin, özellikle fiilden isim ve fiilden fiil yapma eklerin sözlüklerdeki işleniş ve tanımlanma biçimleriyle ilgilidir. Kalıcı ad yapmayan sözcükler, O'zbek Tilining İzohli Lug'ati'inde fe'l harakat nomi / fiilden türeyen hareketin adı biçiminde dilbilgisel bir kısaltmayla verilirken Güncel Türkçe Sözlük'te benzer sözcüklerin kısa bir tanımlaması yapılmıştır. Benzer bir tanımlama farkı çatı ekleri olarak bilinen eklerde de görülür. O'zbek Tilining İzohli Lug'ati'nde çatı kategorisine giren bir fiilin hangi çatıya ait olduğu dilbilgisel bir kısaltmayla verilirken Güncel Türkçe Sözlük'te böyle bir işaretleme görülmez, fiilin tanımından çatı kategorisi hissettirilir. Bundan sonra daha geniş bir veri temelinde yapılacak çalışmalar Özbekçe ve Türkiye Türkçesinin türetkenlik gücünün sınırlarının belirlenmesine önemli katkılar yapacaktır.
Özet (Çeviri)
Morphology, which deals with the internal structure of words, is closely related to fields such as syntax, phonology, and semantics, and these linguistic domains systematically enable the complex systems in languages to be meaningful. The process of creating new words by making use of existing morphemes emerges as one of the interesting research areas of derivational morphology studies and is one of the most frequently used methods in word formation, constituting the main subject of this study. Turkic languages have similar derivational strategies. However, derivational morphology may sometimes diverge across languages for various reasons. An affix may exist in one Turkic language but not in another, may have relatively different derivational potential, or may develop different functions. In this study, the derivational morphology of Modern Turkish and Uzbek was examined within the framework of the concept of productivity by comparing their core dictionaries, which represent a reflection of the mental lexicon (Güncel Türkçe Sözlük and O'zbek Tilining İzohli Lug'ati). As a result of this comparison, it can be said that there are largely functional similarities among affixes that are formally similar in Modern Turkish and Uzbek. At times, differences in the functions of affixes between the two languages are also noticeable. The greatest derivational difference concerns the productivity of copied affixes. Many Persian / Tajik affixes that appear only in lexicalized examples in Modern Turkish have quite high derivational potential in Uzbek. Another striking and important point concerns the ways in which certain derivations -especially deriving nouns from verbs and deriving verbs from verbs- are treated and defined in dictionaries. While words that do not form permanent nouns are presented in O'zbek Tilining İzohli Lug'ati with a grammatical abbreviation as fe'l harakat nomi /“the name of the action derived from a verb,”similar words in Güncel Türkçe Sözlük are given a brief definition. A similar difference in description is also observed with affixes known as voice suffixes. In O'zbek Tilining İzohli Lug'ati, the voice category to which a verb belongs is indicated by a grammatical abbreviation, whereas no such marking is found in Güncel Türkçe Sözlük; instead, the voice category is implied through the verb's definition. Future studies based on a broader data foundation will make significant contributions to determining the limits of the derivational productivity of Uzbek and Modern Turkish.
Benzer Tezler
- Yeni Uygurca ve Özbekçe fiilimsiler
Quasi-verbals in the modern Uighur and the Uzbek
SELÇUK CANTÜRK
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
DilbilimHacettepe ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ.DR. ÜLKÜ ÇELİK ŞAVK
- Klasik Çağataycadan Modern Özbekçeye geçişte deyimler ve deyimlerde meydana gelen değişimler
Idioms and changes in idioms in the transition from classical chagatai̇ to Modern Uzbek
BURCU YILMAZ
Doktora
Türkçe
2024
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiTürkiyat Araştırmaları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. FİKRET TURAN
- Özbek Türkçesinin leksikolojisi
Başlık çevirisi yok
SELAHİTTİN TOLKUN
Yüksek Lisans
Türkçe
1994
Türk Dili ve Edebiyatıİstanbul ÜniversitesiEski Türk Dili Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NURİ YÜCE
- Özbek ve Türkiye Türkçesinde sevinç, beğeni ve sevgi ifade eden deyimlerin anlam ve aktarma açısından incelenmesi
Analyses of idioms expressing joy, admiration, and love in Uzbek and Turkish languages in terms of meaning and translation
MUZAFFAR KHABIBULLAEV
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DilbilimAnkara ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AYNUR ÖZ ÖZCAN
- Abdullah Kahhar“Muhabbat”adlı hikayesinin Özbek Türkçesi ve Türkiye Türkçesi eş zamanlı ses incelemesi
Başlık çevirisi yok
OZAN DURSUN
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
DilbilimMuğla Sıtkı Koçman ÜniversitesiÇağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. KENAN KOÇ