Güney Kazakistan coğrafyasındaki cam eserler
Glass artifacts in the geography of Southern Kazakhstan
- Tez No: 975159
- Danışmanlar: DOÇ. DR. RAMAZAN GÜNDÜZ
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Arkeoloji, Archeology
- Anahtar Kelimeler: Kazakistan, Kazakhstan
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Selçuk Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Arkeoloji Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Klasik Arkeoloji Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu yüksek lisans tezi, Orta Asya'nın tarihsel olarak önemli cam üretim merkezlerinden biri olan Güney Kazakistan ve çevresindeki yerleşimlerde üretilmiş cam eserlerin üretim teknikleri, tipolojik özellikleri ve dağılımını kapsamlı bir şekilde incelemektedir. Arkeolojik kazılarda elde edilen cam örnekleri üzerinden, cam yapımında kullanılan tekniklerin çeşitliliği, hammaddelerin kökeni, üretim araçlarının gelişimi ve form-motif ilişkileri analiz edilmektedir. Çalışma aynı zamanda bu buluntuları, Anadolu coğrafyasındaki Selçuklu cam üretim gelenekleriyle karşılaştırarak bölgesel farklılıkları ve ortak kültürel paydaları ortaya koymaktadır. Tezin ilk bölümlerinde cam üretiminin Mezopotamya'dan başlayarak Anadolu, İran ve Orta Asya'ya kadar yayılan tarihsel gelişimi özetlenmektedir. Camın teknik bir malzeme olarak doğası ve kimyası, özellikle kalıba döküm ve üfleme tekniklerinin bölgesel örneklerle desteklenerek değerlendirilmektedir. Kalıba döküm tekniği erken dönem örneklerde ve detaylı bezemeli tabaklarda yaygınken, serbest üfleme ve kalıba üfleme tekniklerinin 10.–13. yüzyıllar arasında Güney Kazakistan'daki üretimde baskın olduğu görülmektedir. Özellikle Otrar, Kuyruktobe, Taraz ve çevresindeki yerleşimlerde bulunan cam buluntuların önemli bir kısmı üfleme tekniğiyle yapılmış günlük kullanım kaplarıdır; bunlar arasında silindirik ve konik gövdeli bardaklar, tek kulplu sürahiler, kaseler, lambalar ve şişeler yer almaktadır. Cam kaplarda gözlemlenen kabartmalı motifler, pense izleri, cam iplik sarmalar ve çeşitli renklerde cam kullanımıyla estetik çeşitliliğin varlığı gösterılmaktadır. Camın saydamlığı, cidar kalınlığı ve işçilik kalitesi de dönemsel üretim standartları hakkında bilgi vermektedir. Çalışmada ayrıca cam eserlerin tipolojik sınıflandırması yapılmış ve kullanım amaçlarına göre altı ana kategoriye ayrılmaktadır: evsel kullanım, hijyenik-sanitasyon, parfümeri-eczacılık, aydınlatma ve pencere camı kullanımlar. Arkeolojik katmanlardan elde edilen bulgular, cam eşyaların yayılımını gösterdiği gibi ticaret yolları ve kültürel etkileşim hakkında da veri sunmaktadır. Tezde dikkat çeken diğer bir unsur, Kazakistan'daki cam eserlerin biçimsel olarak Selçuklu örnekleriyle benzerlik taşımasıdır. Bu benzerlik, teknik bilgi transferi ya da ithal ürünlerin yerel üretimle sentezi gibi açıklamalarla yorumlanmaktadır. Anadolu'daki sürahi ve kadeh formları ile Güney Kazakistan'daki benzerleri karşılaştırmalı olarak analiz edilmektedir. Sonuç olarak bu tez, Orta Asya'da cam üretiminin yalnızca teknik açıdan değil, aynı zamanda kültürel ve ekonomik bir süreç olarak da değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Güney Kazakistan'daki cam üretimi, yerel tekniklerin ve estetik anlayışın gelişimini yansıttığı kadar, daha geniş Avrasya bağlamında etkileşimlerin ve ticaretin de bir göstergesidir.
Özet (Çeviri)
This master's thesis provides a comprehensive study of the glass artifacts produced in Southern Kazakhstan and its surrounding settlements, which constituted one of the historically significant glassmaking centers of Central Asia. Based on archaeological evidence, the research investigates the diversity of techniques applied in glass production, the origins of raw materials, the development of manufacturing tools, and the relationship between vessel forms and decorative motifs. The study further contextualizes these findings through a comparative analysis with the glassmaking traditions of Anatolia under the Seljuk period, thereby identifying both regional distinctions and shared cultural characteristics. The introductory chapters trace the historical trajectory of glass production from Mesopotamia to the Anatolia, Iran, and Central Asia, with particular emphasis on the chemical and technical nature of glass. Mold-casting and blowing techniques are examined in detail, supported by regional archaeological examples. While mold-casting dominated early specimens and richly decorated dishes, free-blowing and mold-blowing emerged as the prevailing methods in Southern Kazakhstan between the 10th and 13th centuries. Excavations at Otrar, Kuyruktobe, and Taraz have revealed that most finds consist of utilitarian vessels made through blowing techniques, including cylindrical and conical cups, single-handled jugs, bowls, lamps, and bottles. Decorative features such as relief patterns, pincer marks, spiral glass trails, and the use of various colors demonstrate the aesthetic diversity of the region's craftsmanship. Transparency, wall thickness, and workmanship quality provide additional insights into production standards of the period. The thesis also develops a typological classification of glass artifacts, categorizing them into six functional groups: domestic use, hygienic-sanitary, perfumery-pharmaceutical, lighting and window glass purposes. The stratigraphic context of the finds not only illustrates the distribution of glassware but also provides valuable data concerning trade routes and cultural interactions. Another significant outcome of the study is the recognition of morphological similarities between the glass artifacts of Kazakhstan and those of the Seljuk tradition in Anatolia. Such parallels are interpreted as evidence of technological knowledge transfer, as well as the synthesis of imported goods with local production. The comparative analysis of jug and goblet forms from Anatolia and Southern Kazakhstan highlights both shared traditions and local adaptations. In conclusion, this thesis demonstrates that glass production in Central Asia should be understood not only as a technical craft but also as a cultural and economic process shaped by regional dynamics and long-distance exchange. Glassmaking in Southern Kazakhstan reflects the development of local techniques and aesthetic values while simultaneously serving as an indicator of broader Eurasian interactions and trade networks.
Benzer Tezler
- Kazakistan ve Anadolu sahasında adak kültürü ile ilgili inanç ve uygulamalar üzerine karşılaştırmalı bir inceleme
A comparative study on beliefs and practices related to the votive offering culture in the contexts of Kazakhstan and Anatolia
BANU ALIPBEKOVA
Doktora
Türkçe
2025
Halk Bilimi (Folklor)Ankara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTürk Halk Bilimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NEZİR TEMUR
- Cañar Destanı (inceleme-metin)
Cañar Epic (research-text)
ZEHRA GÖRKEM DURAN GÜLTEKİN
Doktora
Türkçe
2020
Türk Dili ve EdebiyatıAnkara Hacı Bayram Veli ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
PROF. DR. İBRAHİM DİLEK
- The State Oil company of The Azerbaijan Republic (SOCAR) and its European regional partnerships: 1992-2015
Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi (SOCAR) ve SOCAR'ın Avrupa bölgesel yatırımları: 1992-2015
CEMİLE ASKER
Yüksek Lisans
İngilizce
2015
Uluslararası İlişkilerOrta Doğu Teknik ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. OKTAY FIRAT TANRISEVER
- 20.yüzyıl Türk dünyası hikâyelerinde kadın
Women in 20th century Turkish world stories
DERYA ÖLMEZ
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Türk Dili ve EdebiyatıAmasya ÜniversitesiTürk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BURAK ARMAĞAN