Okul sözlüklerinde tanım yöntemleri ve tanımların ortaokul öğrencileri tarafından anlaşılabilirliği üzerine bir inceleme
An examination of definition methods and the comprehensibility of definitions by middle school students in school dictionaries
- Tez No: 976599
- Danışmanlar: DOÇ. DR. NİLÜFER SERİN
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Trabzon Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Türkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Türkçe Eğitimi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu araştırmanın temel amacı, ilköğretim düzeyinde hazırlanan Türkçe okul sözlüklerinde yer alan tanım cümlelerinin ortaokul öğrencileri tarafından anlaşılabilirlik düzeyini belirlemek, sözlüklerde kullanılan tanım yapma yöntemlerinin öğrencilerin gereksinimlerine uygunluğunu değerlendirmek ve bu süreçte sözlüklerde karşılaşılan eksik ve hatalı tanımlamaları incelemektir. Dil öğretiminde kelime bilgisi ve söz varlığı, öğrencilerin hem kavramsal hem de dilsel gelişiminde kritik bir rol oynamaktadır. Sözlükler, öğrencilerin kelime öğrenme süreçlerini destekleyen en önemli araçlardan biri olarak öne çıkmaktadır. Ancak Türkiye'deki okul sözlüklerinde, tanımların genellikle yetişkin merkezli bir yaklaşımla hazırlanması, öğrenciler açısından anlama güçlüklerine yol açmaktadır. Araştırmada, TDK Yayınları Ortaokul Sözlüğü, İlköğretim Türkçe Altın Sözlük, Ali Püsküllüoğlu Ortaokul Türkçe Sözlük ve Büyük Türkçe Sözlük olmak üzere dört okul sözlüğü incelenmiştir. Çalışma karma yöntem deseninde yürütülmüş; nitel kısımda doküman analizi tekniğiyle sözlüklerde yer alan tanım yöntemlerinin yanı sıra eksik ve hatalı tanım örnekleri de belirlenmiş, nicel kısımda ise araştırmacı tarafından geliştirilen 20 kelimelik“Öğrencilerin Tanımları Anlama Düzeyini Belirleme Anketi”(ÖTADBA) kullanılmıştır. Araştırmanın örneklemini Trabzon ili Akçaabat ve Ortahisar ilçelerinde öğrenim gören 330 beşinci sınıf öğrencisi oluşturmaktadır. Analiz sonuçlarına göre, öğrenciler tarafından en anlaşılır bulunan tanım yapma yolu“işari/gösterimsel tanımlama”iken, en az anlaşılan yöntemin“eş anlamlılarla tanımlama”olduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık, incelenen sözlüklerde en yaygın kullanılan tanım yöntemi“analitik/içlemsel tanımlama”olarak belirlenmiştir. Ayrıca, sözlüklerde kimi tanımların yalnızca eş anlamlılara indirgenerek verilmesi, örnek cümlelerin ve görsel desteğin eksikliği gibi durumlar, öğrencilerin anlam kurma sürecini zorlaştıran eksik ve hatalı kullanımlar olarak dikkat çekmiştir. Bu bulgular, mevcut okul sözlüklerinin, öğrencilerin bilişsel düzey ve dil gelişim özelliklerini yeterince dikkate almadığını göstermektedir. Sonuç olarak, öğrencilerin dil gelişimini destekleyecek biçimde, daha açık, görsel ögelerle zenginleştirilmiş, pedagojik yaklaşımlar temelinde hazırlanmış ve hatalı/eksik tanımlamalardan arındırılmış sözlük çalışmalarına ihtiyaç duyulduğu ortaya konmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular, ileride hazırlanacak eğitim amaçlı sözlük çalışmalarına yol gösterici nitelikte öneriler sunmakta ve sözlükbilim alanına katkı sağlamaktadır.
Özet (Çeviri)
The primary aim of this study is to determine the comprehensibility level of definition sentences in Turkish school dictionaries prepared at the elementary level by middle school students, to evaluate the appropriateness of the definition methods used in dictionaries in relation to students' needs, and to examine the incomplete or erroneous definitions encountered in this process. In language teaching, vocabulary knowledge plays a critical role in both the conceptual and linguistic development of students. Dictionaries stand out as one of the most important tools that support students' vocabulary learning processes. However, the fact that dictionary definitions in Turkey are generally prepared with an adult-centered approach causes difficulties in comprehension for students. In this study, four school dictionaries were analyzed: TDK Yayınları Ortaokul Sözlüğü (Turkish Language Association Middle School Dictionary), İlköğretim Türkçe Altın Sözlük (Primary Turkish Golden Dictionary), Ali Püsküllüoğlu Ortaokul Türkçe Sözlük (Ali Püsküllüoğlu Middle School Turkish Dictionary), and Büyük Türkçe Sözlük (Comprehensive Turkish Dictionary). The study was conducted using a mixed-methods design. In the qualitative part, the document analysis technique was employed to identify both the definition methods used in dictionaries and examples of incomplete or erroneous definitions. In the quantitative part, the researcher developed a 20-item instrument entitled the Öğrencilerin Tanımları Anlama Düzeyini Belirleme Anketi (ÖTADBA) [Questionnaire for Determining Students' Level of Understanding of Definitions]. The sample of the study consisted of 330 fifth-grade students studying in the Akçaabat and Ortahisar districts of Trabzon. The analysis revealed that the most comprehensible definition method for students was the“indicative/visual definition,”whereas the least comprehensible was“definition through synonyms.”In contrast, the most commonly used definition method in the examined dictionaries was the“analytic/essentialist definition.”Furthermore, issues such as reducing definitions merely to synonyms, lack of example sentences, and insufficient visual support were identified as shortcomings that hindered students' meaning-making processes. These findings indicate that the existing school dictionaries do not adequately take into account students' cognitive levels and linguistic development characteristics. Consequently, there is a need for dictionary studies designed to support students' language development through clearer definitions, enriched with visual elements, based on pedagogical approaches, and free from erroneous or incomplete explanations. The findings of this research provide guiding suggestions for future educational dictionary studies and contribute to the field of lexicography.
Benzer Tezler
- Dil bilimi temelli pedagojik çerçevede okul sözlüğü maddeleri
School dictionary entries in a linguistics based pedagogical framework
MİRAY DEVECİOĞLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2023
DilbilimMarmara ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. AHMET BENZER
- Sözlükbirimlerin tanımlanması açısından ilköğretim Türkçe sözlükleri
Primary school dictionaries in terms of defining lexical morphemes
MEHMET ALTINTOP
Yüksek Lisans
Türkçe
2019
Eğitim ve ÖğretimPamukkale ÜniversitesiTürkçe ve Sosyal Bilimler Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FEYZA TOKAT
- Türkçe okul sözlüklerinin Türkçenin anadili olarak öğretimi açısından incelenmesi ve bir sözlük maddesi denemesi
An Analysis of Turkish school dictionaries in the teaching of Turkish as a mother tongue and compilation of a sample dictionary item
ENVER UZLU
Yüksek Lisans
Türkçe
2004
Eğitim ve ÖğretimAnkara ÜniversitesiTürkçenin Eğitimi ve Öğretimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. N. ENGİN UZUN
- İlköğretim 6.sınıf Türkçe ders kitaplarındaki kelime öğretiminde kullanılan etkinliklerin etkinliğine yönelik bir araştırma
A research of teaching word activities? applicability in 6th year class students? study books
DENİZ GÜL
Yüksek Lisans
Türkçe
2009
Eğitim ve ÖğretimSakarya Üniversitesiİlköğretim Bölümü
YRD. DOÇ. DR. MUSTAFA ALTUN
- Ortaokul Türkçe dersinde öğretmen ve öğrencilerin Türkçe sözlük kullanma tutumları
Using Turkish dictionary attitudes of secondary scholl students and teachers in Turkish lessons
MURAT SÜT
Yüksek Lisans
Türkçe
2015
Eğitim ve ÖğretimFırat ÜniversitesiTürkçe Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. ERCAN ALKAYA