الجوانب البلاغية في كتب فقه اللغة العربية في القرن الرابع الهجري
El-Cevânibü'l-Belâğiyye fî Kütübi Fikhi'l-Lüğati'larabiyye fi'l-Karni'r-Râbi'i'l-Hicrî
- Tez No: 979824
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ NAJMEDDIN İSA
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Dilbilim, Linguistics
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Arapça
- Üniversite: Yalova Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Temel İslam Bilimleri Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, Hicrî dördüncü yüzyılda Arap dili fıkhına dair öne çıkan eserlerdeki belâgat boyutlarını inceleme ve analiz etme amacıyla yapılmıştır. Ele alınan başlıca eserler şunlardır: Ebu'l-Feth Osman b. Cinnî'nin el-Hasâis, Ebu'l-Hüseyin Ahmed b. Fâris'in es-Sâhibî fî Fıkhi'l-Luğa ve Süneni'l-'Arab fî Kelâmihâ, ve Ebu Mansur Abdülmelik es-Seâlibî'nin Fıkhu'l-Luğa ve Sırru'l-Arabiyye adlı eserleri. Bu çalışmanın önemi, genellikle sözlükbilimsel ve dilbilgisel meselelerle ilişkilendirilen bu eserlerin, aynı zamanda belâgat ilmine dair önemli konuları barındırdığını ortaya koymasında yatmaktadır. Araştırma; betimleyici, çözümleyici ve tümevarımsal bir yöntem benimsemiş, söz konusu üç eserdeki belâgat ilmi ile ilgili meseleleri tarihî ve karşılaştırmalı bir çerçevede takip ederek ele almıştır. Tezin temel amacı, bu dilsel eserlerin yalnızca fıkhu'l-luğa meselelerini derleyen metinler olmadığını, aynı zamanda sistematik belâgat anlayışının ortaya çıkmasına bir zemin oluşturduğunu ispat etmektir. Her üç yazarın, belâgat ilmini kavramsal bir disiplin olarak kurmamış olsalar da, eserlerine serpiştirdikleri teorik ve uygulamalı pasajlarla beşinci yüzyılda Abdülkâhir el-Cürcânî başta olmak üzere sonraki âlimler için önemli kavramların yolunu açtıkları görülmektedir. Tez; bir giriş ve beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde kuramsal çerçeve yer verilmiştir. Birinci bölümde hicrî dördüncü yüzyılda belâgat; ikinci bölümde aynı yüzyılda fıkhu'l-luğa konusu ele alınmıştır. Üçüncü bölüm, İbn Cinnî'nin el-Hasâis adlı eseri üzerine detaylı bir inceleme sunmuştur. Dördüncü bölümde ise İbn Fâris'in es-Sâhibî adlı eseri incelenmiş, beşinci ve son bölümde ise Seâlibî'nin Fıkhu'l-Luğa ve Sırru'l-Arabiyye adlı eseri detaylı olarak değerlendirilmiştir. Her kitap, ayrı ayrı ele alınarak içerdiği belâgat ilmiyle alakalı yönler sistemli biçimde analiz edilmiş, üslup ve örnekler çözümleyici bir yaklaşımla değerlendirilmiştir. Tezin sonunda araştırma bulgularına dayalı uygulamalı bir bölüm sunulmuş olmasının yanı sıra genel sonuçlar ve önerilerle çalışma tamamlanmıştır. Bu çalışma, yukarıda zikri geçen klasik metinler yeterince incelendiği takdirde belâgat ilmiyle ilgili önemli unsurları içerdiği görülecektir. Bunun yanı sıra modern dilbilimsel ve belâgat araştırmalarının bu zengin mirasa yeniden yönelmesi gerektiğini vurgulamıştır. Ayrıca Arap belâgatının canlı yapısını ve çağdaş teorilerin birçoğunun klasik köklere dayandığını göstererek, onu durağan ve tükenmiş gören yaklaşımların aksine yeni bakış açıları sunmuştur. Bu bağlamda, söz konusu âlimlerin kullandığı çözümleyici yöntemlerden, özellikle Arapçayı yabancı dil olarak öğretme alanında da yararlanılabileceği sonucuna varılmıştır.
Özet (Çeviri)
This study explores the rhetorical dimensions embedded in three seminal works of Arabic philology from the 4th century AH: Al-Khaṣāʾiṣ by Abū al-Fatḥ ʿUthmān ibn Jinnī, Al-Ṣāḥibī fī Fiqh al-Lugha wa-Sunan al-ʿArab fī Kalāmihā by Abū al-Ḥusayn Aḥmad ibn Fāris, and Fiqh al-Lugha wa-Sirr al-ʿArabiyya by Abū Manṣūr ʿAbd al-Malik al-Thaʿālibī. While traditionally regarded as philological and lexicographical texts focused on grammar, morphology, and linguistic origins, this research highlights their rich yet often overlooked rhetorical content. Employing an inductive, descriptive, and analytical methodology, the study traces rhetorical discourse within these texts, supported by historical and comparative analysis in its applied chapters. It argues that these works were not merely compilations of linguistic or philological data but constituted intellectually fertile ground for the early development of rhetorical theory. Though the authors did not formally define rhetoric as an independent discipline, their writings include theoretical reflections and practical applications that prefigure many concepts later systematised by 5th-century scholars, most notably ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī. The dissertation comprises a preface and five chapters. The first two chapters establish the theoretical framework: Chapter One surveys rhetorical thought in the 4th century AH, while Chapter Two examines developments in Arabic philology during the same period. Chapter Three analyses Ibn Jinnī's Al-Khaṣāʾiṣ in depth; Chapter Four explores Ibn Fāris's Al-Ṣāḥibī; and Chapter Five focuses on al-Thaʿālibī's Fiqh al-Lugha. Each chapter offers a focused examination of rhetorical elements, stylistic features, and illustrative examples. The study climaxes with a conclusion and a set of recommendations. Among its most significant outcomes, the study uncovers the rhetorical richness of these texts—dimensions that have been largely neglected in modern scholarship. It calls for a renewed scholarly engagement with classical philological works as repositories of linguistic and rhetorical thought. Moreover, it challenges prevailing claims of the stagnation of Arabic rhetoric by affirming its vitality and foundational influence on contemporary rhetorical theory. Finally, the study underscores the relevance of classical analytical methods for enhancing modern approaches to linguistic and rhetorical research, particularly in the field of teaching Arabic to non-native speakers.
Benzer Tezler
- الجوانب البلاغية في كتاب بدائع الفوائد لابن القيمدراسة تحليلية
İbnü'l-Kayyim'in Bedâiü'l-fevâid eserinde belağî yönler -analitik bir çalışma- / Rhetorical aspects in Ibn al-Qayyim's book Bada'i al-Fawaid -an analytical study-
MOHAMMAD YASEEN
Yüksek Lisans
Arapça
2023
DinBingöl ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ HÜSEYİN ESVED
- أسلوب الكناية في الجزءين التاسع والعشرين والثلاثين من القران الكريم
Üslubu l- kinayefil- cüzeyn salâinmine l- Kur âni l- Kerîm (retorik analitik çalışma)
SALIM SABAH OTHMAN SHWAN
Yüksek Lisans
Arapça
2021
DinTokat Gaziosmanpaşa ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ İBRAHİM İBRAHİMOĞLU
- أسلوب الالتفات في سياقات الإعجاز البلاغي في القرآن الكريم أمثلة ونماذج قرآنيّة
Kur'ân-ı Kerim'de belâgat bakımından i'câz bağlamında iltifat üslubu (Kur'ânî örnek ve misaller) / Compliment style in the context of rhetoric ijaz in the Holy Quran (Quran examples and examples)
HASAN MAHMUTOĞLU
Yüksek Lisans
Arapça
2024
Doğu Dilleri ve EdebiyatıSüleyman Demirel ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ BASHAR AL QAHWAJI
- حاشية جمال الدين إسحاق بن محمد القرماني على تفسير البيضاوي ( من أول سورة الفتح إلى نهاية سورة القمر) دراسة وتحقيق
Cemâleddin Ishak b. Muhammed el-Karamânî'nin Beydâvî Haşiyesi ( AL-Fetih Suresini başından Al-Kamer suresinin sonuna kadar): İnceleme ve tahkîk.
AMAR NAFE EIFAN AL-JANABI
Yüksek Lisans
Arapça
2022
DinÇankırı Karatekin ÜniversitesiTemel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. BURHAN ÇONKOR