Radikal islamcılığın dönüşümü: Menzil cemaatinden öze dönüş hareketine
The transformation of a radical Islamism from the Menzil community to the oze donus movement
- Tez No: 983291
- Danışmanlar: PROF. DR. İHSAN TOKER
- Tez Türü: Doktora
- Konular: Din, Religion
- Anahtar Kelimeler: Din Sosyolojisi, İslamcılık, Toplumsal Değişim, Menzil, Öze Dönüş Hareketi, Sociology of Religion, Islamism, Social Change, Menzil, Oze Donus Movement
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Ankara Üniversitesi
- Enstitü: Sosyal Bilimler Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Din Sosyolojisi Bilim Dalı
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışma, 1970'li yıllarda İslam dünyasında yapılan tercüme faaliyetleri aracılığıyla radikalleşen ve kendilerini“tevhidi Müslümanlar”olarak tanımlayan bir İslamcılık anlayışını merkeze alarak, Hizbullah/Menzil Cemaati'nin söylem düzeyindeki dönüşümünü incelemektedir. 1978 yılında Fidan Güngör tarafından Diyarbakır'da kurulan cemaat, kuruluş sürecinde radikal İslamcı söylemden etkilenmiş; Mısır ve İran'daki İslami düşünürlerin etkisiyle İslami bir devlet yoluyla toplumun İslamileştirilmesini öncelikli hedef hâline getirmiştir. Menzil Kitabevi etrafında örgütlenen cemaat, 1993-1994 yılları arasında Hizbullah/İlim Cemaati ile yaşanan silahlı çatışmaya kadar bölgesel düzeyde etkisini artırmıştır. Bu dönemin ardından cemaat, hem çatışma ortamının yarattığı tahribatı minimize etme hem de 28 Şubat'ın baskıcı ortamından dolayı görünürlüğünü azaltmıştır. Cemaat üyeleri bu süreci (1994-2000 arası), fetret dönemi olarak adlandırmıştır. 2000'li yıllarda başlayan dernekleşme süreci, cemaatin Öze Dönüş Hareketi'ne evrilmesine ve söyleminde ciddi bir değişime yol açmıştır. Bu bağlamda araştırmanın temel amacı, söz konusu dönüşümün nedenlerini ve sonuçlarını anlamak; cemaatin geçmişteki şiddet tecrübesini nasıl anlamlandırdığı katılımcı deneyimleri üzerinden çözümlemektir. Çalışma nitel araştırma yöntemine ve fenomenolojik desene dayanmakta; veri toplama sürecinde yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla Diyarbakır, Batman, Van, Bitlis, Muş, İstanbul ve Ankara gibi şehirlerde 3'ü kadın olmak üzere toplamda 33 kişi ile görüşülmüştür. Ayrıca bu araştırmada, görüşmeler sonucunda elde edilmiş sözlü ifadelerin yanında, ikincil veri kaynakları da çalışmayı desteklemek amacıyla kullanılmıştır. Araştırma bulgularına göre, Menzil Cemaati'nin şiddeti politik ve gündelik düzeyde farklı biçimlerde anlamlandırdığı; bu yaklaşımın radikal İslamcı söylemle paralel olduğu tespit edilmiştir. Ancak zamanla bu söylemin terk edilmesiyle birlikte, şiddete bakış da değişmiş ve bu anlamda cihat kavramının manevi arınma anlamı ön plana çıkarılmıştır. Radikal söylemden uzaklaşma, laiklik ve demokrasiye dair daha esnek bir yaklaşımın, Kürt meselesine dair ise haklara vurgu yapan bir söylemin gelişmesine neden olmuştur. Bu anlamda Menzil Cemaati'nin söylem düzeyinde değişime açık olduğu ve toplumsal-siyasal koşullara uyum sağlama kapasitesi gösterdiği görülmektedir.
Özet (Çeviri)
This study examines the rhetorical transformation of the Hezbollah/Menzil Community, centering on an understanding of Islamism that radicalized through translation activities in the Islamic world in the1970s and defined itself as“monotheistic Muslims”. Founded in Diyarbakır in 1978 by Fidan Güngör, the community was influenced by radical Islamist discourse during its founding and, under the influence by Islamic thinkers in Egypt and Iran, made the Islamization of society throug and Islamic state its primary goal. The community organized around the Menzil Bookstore increased its influence regionally until the armed conflict with the Hezbollah/Ilim Movement between 1993 and 1994. Following this period, the community diminished its visibility both to minimize the damage caused by the conflict and due the oppressive atmosphere of the February 28th coup. Community members referred to this period (1994-2000) as the interregnum. The process of association that began in the 2000s led to the communtity's transformation into the Oze Donus Movement and a significant shift in its rhetoric. In this context, the primary objective of the research is to understand the causes and consequences of this transformation and to analyze how the community interprets its past experience of violence through the experiences of its participants. The study is based on qualitative research methods and a phenomenological design; during the data collection process, a total of 33 individuals, including three women, were interviewed through semi-structured interviews in cities such as Diyarbakır, Batman, Van, Bitlis, Muş, İstanbul and Ankara. Furthermore, in addition to the verbal testimonies obtained from the interviews, secondary data sources were also used to support the study. Reserach findings indicate that the Menzil Community interprets violence differently on a political and daily basis, and that this approach aligns with radical Islamist discourse. However, with the abandonment of this discourse over time, the perspective on violence has also shifted, and the spiritual purification of the concept of jihad has come to the fore. This shift away from radical discourse has led to the development of a more flexible approach to secularism and democracy and a discourse emphasizing rights regarding the Kurdish issue. In this sense, the Menzil Community appears to be open to change at the discourse level and demonstrates a capacity to adapt to socio-political conditions.
Benzer Tezler
- Geleneksellikten neo-liberal muhafazakârlığa Türkiye'de İslamcılığın dönüşümü
Transformation of Islamism from its traditional era to neo-liberal conservatism in Turkey
KEREM ÖZBEY
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
SosyolojiDumlupınar ÜniversitesiSosyoloji Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İBRAHİM KAYA
- Hasan el-Hudeybi dönemi Müslüman Kardeşler Hareketi ve İslamcılığın ideolojik dönüşümü (1951-1973)
The Muslim Brotherhood under Hasan Al-Hudaybi and the ideological transformation of Islamism (1951-1973)
ŞEMSETTİN KARACA
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Kamu YönetimiNecmettin Erbakan ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. GÖKHAN ÇINKARA
- Siyasal İslamcılığın dönüşümü: Tunus'ta Ennahda örneği
Transformation of political İslamism: The case of Ennahda in Tunisia
TUĞBA YÜRÜK
Yüksek Lisans
Türkçe
2017
Uluslararası İlişkilerAnkara ÜniversitesiUluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. ATAY AKDEVELİOĞLU
- Türkiye'de İslamcı hareket: Gelişimi, ilişkileri, ayrılıkları ve dönüşümü
The development, relations, conflicts and transformation of Islamic movements in Turkey
NECMİ UZUN
Yüksek Lisans
Türkçe
2011
Siyasal BilimlerAtılım ÜniversitesiSiyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Ana Bilim Dalı
YRD. DOÇ. DR. HAYRİYE ÖZEN
- Exploiting instability: Decoding the nexus of iranian hyperactivity and Turkish Hezbollah
İstikrarsızlıktan yararlanmak: İran Hiperaktivitesi ve Türk Hizbullah bağlantısını çözmek
İSMET HERDEM
Yüksek Lisans
İngilizce
2020
Siyasal BilimlerIndıana Unıversıty BloomıngtonKüresel Siyaset ve Uluslararası İlişkiler Ana Bilim Dalı
PROF. DR. KEMAL SILAY
PROF. DR. JAMSHEED CHOKSY
PROF. DR. GARDNER BOVINGDON