Özel yetenekli ortaokul öğrencilerine yönelik yapay zekâ okuryazarlık ölçeği geliştirilmesi
Development of artificial intelligence literacy scale for gifted secondary school level gifted students
- Tez No: 984080
- Danışmanlar: DR. ÖĞR. ÜYESİ GÜLİZ KAYMAKCI
- Tez Türü: Yüksek Lisans
- Konular: Eğitim ve Öğretim, Education and Training
- Anahtar Kelimeler: Belirtilmemiş.
- Yıl: 2025
- Dil: Türkçe
- Üniversite: Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi
- Enstitü: Lisansüstü Eğitim Enstitüsü
- Ana Bilim Dalı: Özel Eğitim Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Bu çalışmada, özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlıklarını değerlendirmek amacıyla geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı geliştirmek hedeflenmiştir. Ölçek geliştirme sürecinde ilgili alanyazın incelenerek 30 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuş; kapsam geçerliği uzman görüşleriyle sağlanmış ve ardından pilot ve asıl uygulama aşamalarında psikometrik analizler gerçekleştirilmiştir. Araştırma, Türkiye'nin yedi coğrafi bölgesinden en az bir il olmak üzere amaçlı örnekleme yöntemiyle seçilen 32 Bilim ve Sanat Merkezinde (BİLSEM) öğrenim gören toplam 381 özel yetenekli ortaokul öğrencisiyle yürütülmüştür. Pilot uygulamaya 261 öğrenci (114 kadın, 147 erkek), asıl uygulamaya ise 120 öğrenci (50 erkek, 70 kadın) katılmıştır. Veriler 2024–2025 eğitim-öğretim yılında toplanmıştır. Araştırmada veri toplama aracı olarak“Kişisel Bilgi Formu”ve“Özel Yetenekli Ortaokul Öğrencilerine Yönelik Yapay Zekâ Okuryazarlık Ölçeği (ÖYOÖYYZOÖ)”kullanılmıştır. Ölçeğin yapı geçerliği Madde-Toplam Korelasyonu, Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) ile incelenmiştir. Güvenirlik analizleri Cronbach Alpha ve test yarılama güvenirlik katsayılarıyla değerlendirilmiş; madde ayırt ediciliği ise üst %27-alt %27 grup karşılaştırmalarıyla doğrulanmıştır. Analizler sonucunda ölçek; 5 maddelik“Değerlendirme”ve 6 maddelik“Farkındalık”olmak üzere iki alt boyut ve toplam 11 maddeden oluşan 5'li Likert tipinde bir yapı olarak geliştirilmiştir. Cronbach Alpha güvenirlik katsayısı değerlendirme alt boyutu için α = .85, farkındalık alt boyutu için α = .77 ve ölçeğin tamamı için α = .87, test yarılama güvenirliği ise pilot ve asıl uygulama verileri üzerinden incelendiğinde, tüm ölçek düzeyinde yarılar arası korelasyon, Spearman–Brown ve Guttman katsayılarının her iki uygulamada da yüksek düzeyde olduğu ve ölçeğin güçlü bir iç tutarlılığa sahip bulunduğu görülmüştür. Buna ek olarak DFA sonrasında hesaplanan Ortalama Açıklanan Varyans (AVE) ve Bileşik Güvenirlik (CR) değerleri, ölçeğin yakınsak geçerliğinin ve güvenirliğinin kabul edilebilir düzeyde olduğunu desteklemiştir. Ölçekte puanlama 1 (Kesinlikle Katılmıyorum) ile 5 (Tamamen Katılıyorum) arasında yapılmakta olup toplam puan aralığı 11–55'tir. Sonuçlar, geliştirilen ölçeğin özel yetenekli ortaokul öğrencilerinin yapay zekâ okuryazarlıklarını geçerli ve güvenilir biçimde ölçebildiğini göstermektedir. Ayrıca yapay zekâ okuryazarlıklarının cinsiyet, sınıf düzeyi, kodlama eğitimi alma durumu ve yazılım eğitimi alma durumu değişkenlerine göre istatistiksel olarak anlamlı bir farklılık göstermediği belirlenmiştir.
Özet (Çeviri)
This study aimed to develop a valid and reliable measurement instrument to assess the artificial intelligence literacy of gifted middle school students. During the scale development process, the relevant literature was reviewed and an initial item pool consisting of 30 items was generated. Content validity was established through expert opinions, followed by psychometric analyses conducted during the pilot and main application phases. The study was carried out with a total of 381 gifted middle school students enrolled in 32 Science and Art Centers (BİLSEM) selected through purposive sampling, with at least one province represented from each of Türkiye's seven geographical regions. The pilot study included 261 students (114 females, 147 males), while the main application involved 120 students (50 males, 70 females). Data were collected during the 2024–2025 academic year. Data collection instruments consisted of a“Personal Information Form”and the“Artificial Intelligence Literacy Scale for Gifted Middle School Students”Construct validity of the scale was examined using item–total correlations, Exploratory Factor Analysis (EFA), and Confirmatory Factor Analysis (CFA). Reliability analyses were conducted using Cronbach's alpha and split-half reliability coefficients, while item discrimination was confirmed through upper 27%–lower 27% group comparisons. As a result of the analyses, the scale was developed as a 5-point Likert-type instrument consisting of two subdimensions—“Evaluation”with 5 items and“Awareness”with 6 items—comprising a total of 11 items. Cronbach's alpha reliability coefficients were calculated as α = .85 for the Evaluation subdimension, α = .77 for the Awareness subdimension, and α = .87 for the overall scale. Split-half reliability analyses based on both pilot and main application data indicated that inter-half correlations, Spearman–Brown, and Guttman coefficients were high across both applications, demonstrating strong internal consistency of the scale. In addition, Average Variance Extracted (AVE) and Composite Reliability (CR) values calculated following CFA supported the acceptable levels of convergent validity and reliability of the scale. The scale is scored on a range from 1 (Strongly Disagree) to 5 (Strongly Agree), with total scores ranging from 11 to 55. The results indicate that the developed scale is a valid and reliable instrument for measuring the artificial intelligence literacy of gifted middle school students. Furthermore, artificial intelligence literacy levels were found not to differ significantly according to gender, grade level, participation in coding education, or participation in software education.
Benzer Tezler
- Özel yetenekli öğrencilerin eleştirel okuma ve yazma becerilerinde yapay zeka uygulamalarının rolü
The role of artificial intelligence applications in critical reading and writing skills of gifted students
EMSAL SÜRMELİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve Öğretimİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaÖzel Eğitim Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ YAVUZ YAMAN
- Yapay zekâ destekli sürdürülebilir yaşama yönelik farkındalık geliştirme öğretim programının tasarlanması, uygulanması ve değerlendirilmesi
Desi̇gn, implementati̇on, and evaluati̇on of an arti̇fi̇ci̇al intelli̇gence-supported curri̇culum for developi̇ng awareness of sustai̇nable li̇vi̇ng
SERAP KİLCİ
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimDüzce ÜniversitesiEğitim Bilimleri Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FAHRİYE HAYIRSEVER
- Özel yetenekli öğrencilerde STEM tabanlı yapay zekâ çözümlerinin bilgi işlemsel düşünmeye yönelik öz-yeterliklerine ve eleştirel düşünmeye etkisi
The effect of stem-based arti̇fi̇ci̇al intelli̇gence soluti̇ons on computati̇onal thi̇nki̇ng self-effi̇cacy and cri̇ti̇cal thi̇nki̇ng i̇n gi̇fted students
MELEK İLHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve Öğretimİstanbul Üniversitesi-CerrahpaşaBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SEZER KÖSE BİBER
- Yapay zekâ destekli stem etkinliklerinin özel yetenekli öğrencilerin 21. yy becerileri yeterliliği ile bilgi işlemsel düşünme öz yeterliğine etkisi
The effect of artificial intelligence–assisted stem activities on gifted students' 21st-century skills competence and computational thinking self-efficacy
ARİF DAMAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2026
Eğitim ve ÖğretimGiresun ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. NECLA DÖNMEZ USTA
- Bilim ve sanat merkezlerinde yürütülen yapay zekâ uygulamaları atölye programının öğrencilerin bilgi işlemsel düşünme becerisine etkisi ve sürece yönelik görüşleri
The impact of artificial intelligence applications workshops held at science and art centers on students' computational thinking skills and their perceptions of the process
TUĞÇE TURHAN
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
Eğitim ve ÖğretimGazi ÜniversitesiBilgisayar ve Öğretim Teknolojileri Eğitimi Ana Bilim Dalı
PROF. DR. EBRU KILIÇ ÇAKMAK