Kolorektal kanser taramasında yarar/engel algısının bireylerde taranma davranışı üzerindeki etkileri
Effects of perceived benefit/barrier in colorectal cancer screening on individuals' screening behavior
- Tez No: 984944
- Danışmanlar: DOÇ. DR. MURAT ALTUNTAŞ
- Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
- Konular: Aile Hekimliği, Family Medicine
- Anahtar Kelimeler: Kolorektal kanser taraması, yarar algısı, engel algısı, taranma davranışı, aile hekimliği, Colorectal cancer screening, perceived benefit, perceived barrier, screening behavior, family medicine
- Yıl: 2026
- Dil: İngilizce
- Üniversite: Sağlık Bilimleri Üniversitesi
- Enstitü: İstanbul Bağcılar Eğitim ve Araştırma Hastanesi
- Ana Bilim Dalı: Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı
- Bilim Dalı: Belirtilmemiş.
- Sayfa Sayısı: Belirtilmemiş.
Özet
Amaç: Kolorektal kanser Taramasında Yarar/Engel algısının bireylerde taranma davranışı üzerindeki etkilerini araştırmaktır. Gereç ve Yöntem: Çalışma Haziran ve Temmuz 2025'te İstanbul Bayrampaşa Altıntepsi Aile Sağlığı Merkezi'nde %55'i (n=204) kadın, %45'i (n=167) erkek olmak üzere toplam 371 olgu ile yapılmıştır. Yüz yüze yapılan anket çalışması yoluyla sosyodemografik form ve Kolorektal Kanser Tarama Davranışları Yarar ve Engel Algısı Ölçeği (KRK TDYEAÖ) uygulanmıştır. Elde edilen tüm veriler, sosyodemografik özellikler ve ölçeğin alt boyutları dikkate alınarak istatistiksel yöntemlerle karşılaştırılmıştır. Bulgular: Katılımcıların kolorektal kanser tarama testlerine yönelik algıları, yarar ve engel boyutlarında değerlendirilmiştir. Dışkıda Gizli Kan Testi (DGKT) için yarar algısı ortalama 3,36±0,62; engel algısı ise 2,04±0,71 olarak saptanmıştır. Kolonoskopi için bu değerler sırasıyla 3,29±0,65 ve 2,14±0,74'tür. Her iki testte de yarar algısı yüksek düzeyde bildirilmiş, ancak uygulamaya geçişte bilgi eksikliği, zaman yetersizliği ve mahremiyet gibi engeller öne çıkmıştır. Yarar ve engel algıları arasında negatif yönlü anlamlı korelasyon bulunmuştur (DGKT: r=–0,29; Kolonoskopi: r=–0,31; p<0,01), bu korelasyon algısal bariyerlerin davranışsal eğilimleri etkilediğini göstermektedir. Eğitim ve gelir düzeyi arttıkça engel algısının azaldığı, kronik hastalığı olan bireylerde ise engel algısının belirgin biçimde yükseldiği gözlenmiştir. İl merkezinde yaşayan bireyler, tarama testlerinin yararını daha yüksek düzeyde algılamış ve engel algılarını daha düşük bildirmiştir. Ölçek verileri, bireylerin tarama davranışlarını şekillendiren bilişsel ve çevresel faktörleri bütüncül biçimde ortaya koymuştur. Sonuç: Bu çalışma, bireylerin kolorektal kanser tarama testlerine yönelik algılarını yarar ve engel boyutlarında değerlendirerek, davranışsal eğilimleri etkileyen temel psikososyal faktörleri ortaya koymuştur. Katılımcılar, DGKT ve kolonoskopi testlerinin yaşam kurtarıcı ve erken tanı açısından faydalı olduğunu belirtmiş; ancak x bilgi eksikliği, zaman yetersizliği, mahremiyet kaygısı ve işlem korkusu gibi nedenlerle uygulamaya geçişte tereddüt yaşamıştır. Yarar algısı arttıkça engel algısının anlamlı biçimde azaldığı gözlenmiş; bu durum, bireylerin tarama davranışlarını şekillendiren algısal dinamiklerin önemini vurgulamaktadır. Eğitim ve gelir düzeyi yüksek bireylerde engel algısı daha düşük, yarar algısı ise daha yüksektir. Kronik hastalığı olan bireylerde engel algısı belirgin biçimde artarken, il merkezinde yaşayanlar tarama testlerine daha olumlu yaklaşmaktadır. Bu bulgular, tarama hizmetlerinin yaygınlaştırılmasında bireysel farklılıkların dikkate alınması gerektiğini göstermektedir. Kolorektal kanser taramalarının etkin biçimde uygulanabilmesi için, bireylerin algılarını dönüştürmeye yönelik bilgilendirici ve erişilebilir müdahaleler geliştirilmelidir. Tarama sürecinde bireyler yalnızca hedef kitle değil, aynı zamanda sürecin aktif paydaşı olarak görülmeli; algılarını anlamaya ve güçlendirmeye yönelik insan merkezli yaklaşımlar benimsenmelidir.
Özet (Çeviri)
Objective: To investigate the effects of perceived benefit/barrier in colorectal cancer screening on individuals' screening behavior. Materials and Methods: The study was conducted in June and July 2025 at Istanbul Bayrampaşa Altıntepsi Family Health Center with a total of 371 cases, 55% (n=204) female and 45% (n=167) male. Through face-to-face surveys, a sociodemographic form and the Colorectal Cancer Screening Behavior Benefit and Barrier Perception Scale were applied. All obtained data were compared using statistical methods, considering sociodemographic characteristics and subdimensions of the scale. Findings: Participants' perceptions of colorectal cancer screening tests were evaluated in terms of benefit and barrier dimensions. For the Fecal Occult Blood Test (FOBT), the mean benefit perception was 3.36±0.62; the barrier perception was 2.04±0.71. For colonoscopy, these values were 3.29±0.65 and 2.14±0.74, respectively. In both tests, benefit perception was reported at a high level, but barriers such as lack of information, time constraints, and privacy concerns were prominent in the transition to practice. A significant negative correlation was found between benefit and barrier perceptions (FOBT: r=–0.29; Colonoscopy: r=–0.31; p<0.01), indicating that perceptual barriers affect behavioral tendencies. As education and income levels increased, barrier perception decreased, while individuals with chronic diseases showed a markedly higher barrier perception. Individuals living in city centers perceived the benefits of screening tests at a higher level and reported lower barriers. The scale data holistically revealed the cognitive and environmental factors shaping individuals' screening behaviors. Conclusion: This study evaluated individuals' perceptions of colorectal cancer screening tests in terms of benefit and barrier dimensions and revealed the key psychosocial factors influencing behavioral tendencies. Participants stated that FOBT and colonoscopy tests are beneficial in terms of saving lives and early diagnosis; xii however, they experienced hesitation in transitioning to practice due to reasons such as lack of information, time constraints, privacy concerns, and fear of the procedure. It was observed that as benefit perception increased, barrier perception significantly decreased; this highlights the importance of perceptual dynamics in shaping individuals'screening behaviors.Individuals with higher education and income levels had lower barrier perception and higher benefit perception. While individuals with chronic diseases showed a markedly increased barrier perception, those living in city centers approached screening tests more positively. These findings indicate that individual differences should be considered in the expansion of screening services.To ensure effective implementation of colorectal cancer screenings, informative and accessible interventions aimed at transforming individuals' perceptions should be developed. In the screening process, individuals should be seen not only as the target audience but also as active stakeholders in the process; human-centered approaches aimed at understanding and strengthening their perceptions should be adopted.
Benzer Tezler
- Kolorektal kanser taraması yaptıran ve yaptırmayan bireylerde kanser korkusu ve kanser tarama yarar ve engel algısının değerlendirilmesi
Evaluation of cancer fear and perceived benefits and barriers of cancer screening in individuals who have and have not undergone colorectal cancer screening
BURCU KUŞ
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2025
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. SELMA PEKGÖR
- Fiziksel engelli bireylerin kolorektal kanser taramasına yönelik bilgi, tutum ve davranışları ile etkileyen faktörlerin değerlendirilmesi
The evaluation of knowledge, attitude and behaviors and affecting factors for colorectal cancer screening of physically disabled individuals
ÜMİT SÜRÜK
Yüksek Lisans
Türkçe
2024
HemşirelikNiğde Ömer Halisdemir ÜniversitesiHemşirelik Ana Bilim Dalı
DR. ÖĞR. ÜYESİ ZÜLEYHA KILIÇ
- Bir aile sağlığı merkezine başvuran 50-70 yaş arası bireylerin kolorektal kanserden korunmaya yönelik farkındalık, tutum ve davranışlarının kolorektal kanserden korunmaya yönelik Sağlık İnanç Modeli Ölçeği'ne göre değerlendirilmesi
Evaluation of awareness, attitudes, and behaviors towards colorectal cancer prevention among individuals aged 50-70 who applied to a family health center, according to the colorectal cancer prevention Health Belief Model Scale
FATMA KÜBRA AKALIN
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. FUNDA GÖKGÖZ DURMAZ
- Bir eğitim aile sağlığı merkezine kayıtlı bireylerin kolorektal kanser taramasına yönelik yarar ve engel algıları
Perceptions of benefits and barriers regarding colorectal cancer screening among individuals registered at an educational family health center
ALİ KARGI
Tıpta Uzmanlık
Türkçe
2026
Aile HekimliğiSağlık Bilimleri ÜniversitesiAile Hekimliği Ana Bilim Dalı
DOÇ. DR. İBRAHİM SOLAK
- Sosyal güvenlik kurumu'nda çalışan personelin kanser taramalarına yönelik tutumları ile kolorektal kanserden korunmaya yönelik sağlık inançları arasındaki ilişki
The relationship between the attitudes of staff working in the social security institution towards cancer screening and their health beliefs towards prevention from colorectal cancer
ATAKAN ÇUHADAR
Yüksek Lisans
Türkçe
2025
OnkolojiDokuz Eylül ÜniversitesiHalk Sağlığı Hemşireliği Ana Bilim Dalı
PROF. DR. GÜLENDAM KARADAĞ